Trước sự thay đổi trong thị hiếu thưởng thức và sức ép từ các hình thức giải trí hiện đại, cải lương đang tìm cách làm mới nội dung, phương thức biểu diễn và tiếp cận khán giả. Đổi mới trên nền tảng bản sắc truyền thống là hướng đi quan trọng để loại hình nghệ thuật này tiếp tục phát triển trong đời sống đương đại.
Cảnh trong vở cải lương kết hợp xiếc “Trần Nhân Tông”. (Ảnh: Quỳnh Hương)
Hình thành ở Nam Bộ từ đầu thế kỷ XX, cải lương đã trải qua hơn 100 năm phát triển, trở thành một phần ký ức văn hóa của nhiều thế hệ. Tuy nhiên, việc duy trì hoạt động biểu diễn, tìm kiếm kịch bản chất lượng và thu hút khán giả trẻ vẫn là những thách thức lớn. Nhiều đơn vị còn hạn chế về kinh phí, cơ sở vật chất và khả năng tự chủ, trong khi các tác phẩm chưa theo kịp những vấn đề mà công chúng đương đại quan tâm.
Theo Tiến sĩ, Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Trung Kiên, Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam, sân khấu cải lương ở cả hai miền đang gặp khó khăn trong tổ chức biểu diễn và phát triển tác phẩm. Nếu miền Nam có thị trường sân khấu xã hội hóa nhưng thiếu điều kiện duy trì hoạt động thường xuyên, thì sân khấu miền Bắc vẫn phụ thuộc khá nhiều vào các chương trình đặt hàng.
Cần nhìn cải lương trong một hệ sinh thái gồm sáng tạo, đào tạo, biểu diễn, truyền thông, công chúng và thị trường (Ảnh: TH)
Để thu hẹp khoảng cách với khán giả, Tiến sĩ, Nghệ sĩ Ưu tú Lê Nguyên Đạt, Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh Thành phố Hồ Chí Minh, cho rằng cần chú trọng đổi mới kịch bản, đưa những vấn đề gần gũi như gia đình đô thị, đời sống người lao động, người trẻ và chuyển đổi số lên sân khấu. Dù khai thác đề tài mới, cải lương vẫn cần giữ đặc trưng kịch hát, nhất là khả năng biểu đạt nội tâm qua lời ca.
Bên cạnh đó, sân khấu học đường và truyền thông số có thể trở thành cầu nối với công chúng trẻ. Những trích đoạn ngắn, hoạt động giao lưu nghệ sĩ, trải nghiệm hóa trang, tìm hiểu nhạc cụ cùng kho tư liệu trực tuyến, video giới thiệu và lịch diễn cập nhật sẽ giúp cải lương dễ tiếp cận hơn.
Cải lương từng được thử nghiệm kết hợp với rap, âm nhạc điện tử vào hoạt động văn hóa, du lịch và trường học (Ảnh: TH)
Thực tế, một số đơn vị đã thử nghiệm kết hợp cải lương với xiếc, rap, nhạc điện tử hoặc đưa biểu diễn vào không gian du lịch. Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, sau 50 năm hoạt động, cũng xác định đổi mới phương thức truyền thông, ứng dụng công nghệ và mở rộng không gian phục vụ khán giả là những hướng phát triển cần thiết.
Tuy nhiên, theo đạo diễn Nguyễn Thanh Hiệp, Trưởng ban Lý luận phê bình Hội Sân khấu Thành phố Hồ Chí Minh, nỗ lực của nghệ sĩ cần được hỗ trợ bằng cơ chế phát triển đồng bộ. Đầu tư có trọng điểm, đặt hàng tác phẩm chất lượng, đào tạo gắn với nhu cầu sử dụng, bảo đảm đời sống nghệ sĩ và kết nối cải lương với du lịch, công nghiệp văn hóa là những giải pháp cần được quan tâm.
Cải lương không thể chỉ dựa vào ký ức và tình yêu của khán giả lâu năm để duy trì sức sống. Khi được trao điều kiện sáng tạo, tiếp cận công chúng mới và phát triển trên nền tảng bản sắc riêng, loại hình nghệ thuật này có cơ hội khẳng định vị thế trong đời sống văn hóa hôm nay.
