Đưa di sản đến gần người trẻ thông qua trải nghiệm, thực hành và sáng tạo là hướng đi thiết thực để phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Tinh thần này cũng phù hợp với Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó nhấn mạnh vai trò của giáo dục di sản và đặt mục tiêu để 100% học sinh, sinh viên được tiếp cận, tham gia thường xuyên các hoạt động nghệ thuật, giáo dục di sản văn hóa vào năm 2030.
Kể chuyện trực quan gắn với hiện vật là cách để giá trị văn hóa gần gũi hơn với người trẻ (Ảnh: Báo Giáo dục & Thời đại)
Học di sản từ những trải nghiệm thực tế
Mỗi hiện vật, bộ trang phục, nghề thủ công hay tập quán đều lưu giữ những tri thức được tích lũy qua nhiều thế hệ. Vì vậy, bảo tồn di sản không chỉ dừng ở việc gìn giữ hiện vật, di tích mà còn cần tạo điều kiện để công chúng, đặc biệt là người trẻ, hiểu và thực hành những giá trị ấy.
Trải nghiệm lều chõng của sĩ tử xưa tại trưng bày do Trung tâm Hoạt động VHKH Văn Miếu – Quốc Tử Giám tổ chức (Ảnh: Báo Giáo dục & Thời đại)
Tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám, các chương trình giáo dục di sản được thiết kế phù hợp với từng lứa tuổi, kết hợp tham quan, quan sát, thảo luận, trò chơi khám phá và thực hành sáng tạo. Học sinh có thể tìm hiểu bia Tiến sĩ, lịch sử giáo dục, thực hành thư pháp hoặc trải nghiệm kỹ thuật in sách xưa.
Theo TS. Lê Xuân Kiêu, Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, kết hợp kiến thức sách vở với trải nghiệm thực tế giúp học sinh hiểu sâu hơn về lịch sử, văn hóa. Để đạt hiệu quả lâu dài, giáo dục di sản cần được tổ chức thường xuyên, phù hợp từng lứa tuổi, có sự phối hợp giữa nhà trường, bảo tàng, di tích, nghệ nhân và cộng đồng.
Sáng tạo từ chất liệu truyền thống
Khi hiểu rõ nguồn gốc và ý nghĩa của di sản, người trẻ có thể tiếp tục lan tỏa giá trị văn hóa bằng những hình thức gần gũi với đời sống hiện đại. Video kể chuyện về nghệ nhân, bản đồ di sản, tranh vẽ, sản phẩm thiết kế lấy cảm hứng từ hoa văn truyền thống hay nội dung số về làng nghề đều có thể trở thành phương thức kết nối di sản với công chúng.
Học sinh trải nghiệm làm mũ rơm, khiên rơm tại Bảo tàng Hà Nội (Ảnh: Báo Giáo dục & Thời đại)
Tuy nhiên, sáng tạo không đồng nghĩa với thay đổi tùy tiện những giá trị cốt lõi. Việc sử dụng hoa văn, hình ảnh di tích hay câu chuyện nghề cần dựa trên thông tin chính xác, tôn trọng tri thức của cộng đồng và bối cảnh văn hóa. Công nghệ số có thể hỗ trợ giới thiệu hiện vật, không gian di tích bằng hình ảnh trực quan, nhưng không thể thay thế hoàn toàn trải nghiệm thực tế và việc gặp gỡ nghệ nhân.
Tăng cường kết nối để di sản được trao truyền
Để giáo dục di sản trở thành hoạt động thường xuyên, cần sự phối hợp giữa cơ quan quản lý văn hóa, nhà trường, bảo tàng, nghệ nhân, gia đình và cộng đồng. Các di tích, làng nghề, thư viện và không gian văn hóa địa phương có thể trở thành địa điểm học tập, nơi người cao tuổi kể chuyện lịch sử, nghệ nhân hướng dẫn thực hành, còn học sinh ghi chép và giới thiệu những giá trị văn hóa nơi mình sinh sống.
Nghị quyết 80-NQ/TW xác định người dân vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là đối tượng thụ hưởng văn hóa; đồng thời nhấn mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong phát triển văn hóa.
Khi được tiếp cận bằng những phương thức phù hợp, di sản không chỉ là câu chuyện của quá khứ mà còn trở thành nguồn cảm hứng học tập, sáng tạo và gắn kết cộng đồng. Đó cũng là cách để thế hệ trẻ chủ động tiếp nối các giá trị truyền thống, đưa chủ trương phát triển văn hóa vào đời sống bằng những hành động cụ thể.
