Từ tiếng cồng chiêng, điệu múa xoang đến những lễ hội gắn với mùa màng và nghề thủ công, đồng bào các dân tộc thiểu số ở Quảng Ngãi đang nỗ lực gìn giữ những giá trị văn hóa đặc sắc. Việc duy trì thực hành trong đời sống cộng đồng, phát huy vai trò nghệ nhân và gắn kết với du lịch đang góp phần trao truyền di sản cho các thế hệ.
Gìn giữ bản sắc qua tiếng cồng chiêng và lễ hội
Quảng Ngãi là địa bàn sinh sống của nhiều dân tộc thiểu số như Hrê, Co, Xơ Đăng, Ba Na, Giẻ Triêng, Gia Rai, Brâu và Rơ Măm. Mỗi cộng đồng có những nét văn hóa riêng, thể hiện qua phong tục, lễ hội, dân ca, dân vũ và nhạc cụ truyền thống. Trong đó, cồng chiêng giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần, gắn với các nghi lễ, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng.
Không gian văn hóa được đồng bào các dân tộc thiểu số ở Quảng Ngãi gìn giữ và phát huy (Ảnh: Báo Văn Hoá)
Tùy từng dân tộc, cấu tạo và cách sử dụng cồng chiêng có sự khác biệt. Người Xơ Đăng Xơ Teng sử dụng bộ chiêng S’teng gồm 7 chiêng bằng; người Tơ Dră có bộ cồng Guông gồm 4 chiếc; người Giẻ Triêng có chiêng Nỉ gồm 3 chiêng bằng, còn người Brâu sử dụng bộ chiêng Tha gồm 2 chiêng bằng. Trong các dịp lễ hội, dàn nhạc có thể gồm từ 11 đến 18 nhạc cụ.
Xã Tu Mơ Rông tái hiện không gian lễ mừng lúa mới (Ảnh: Báo Văn Hoá)
Theo ngành văn hóa địa phương, hơn 46 nghi lễ, lễ hội truyền thống đã được nghiên cứu, phục dựng. Một số hoạt động tiêu biểu gồm lễ ăn than của người Giẻ Triêng, lễ cầu an của người Gia Rai, lễ Ét đông của người Ba Na Giơ Lâng và lễ mừng lúa mới của người Rơ Măm. Việc duy trì các nghi lễ góp phần bảo tồn phong tục, đồng thời củng cố sự gắn kết trong cộng đồng.
Nghệ nhân giữ vai trò trao truyền di sản
Nghi thức đưa than về làng trong Lễ hội Cha Kchiah (ăn than) của đồng bào Gié Triêng ở Làng du lịch cộng đồng Đăk Răng, góp phần gìn giữ phong tục và tri thức dân gian gắn với nghề rèn truyền thống (Ảnh: Báo Văn Hoá)
Tại làng du lịch cộng đồng Đăk Răng, xã Dục Nông, nghi lễ ăn than Kchiah của người Giẻ Triêng vẫn được gìn giữ. Nghi lễ thường diễn ra vào tháng 5–6, thể hiện lòng biết ơn các thần linh đã phù hộ mùa màng và sức khỏe, đồng thời gắn với nghề rèn truyền thống.
Nghệ nhân Ưu tú A Brol Vẻ cho biết khoảng 30 nghệ nhân tham gia chuẩn bị và thực hành nghi lễ. Trong đó, bảy người đàn ông đảm nhiệm việc tìm, lấy gỗ Kchiah để đốt thành than. Nghề rèn còn sử dụng những nguyên liệu truyền thống như lá đót non và bột cua rang để tạo hỗn hợp phục vụ quá trình rèn sắt.
Bên cạnh nghi lễ, các làn điệu dân ca và nhạc cụ dân tộc cũng được duy trì trong đời sống. Người Xơ Đăng có các làn điệu Rơ Nghê, Ting ting, cheo; người Ba Na có Ding ding, cheo, A nhông; người Gia Rai có Che che, còn người Giẻ Triêng có Ka đọ, Dọ sơ. Những làn điệu này hiện diện trong lao động, lễ hội, đám cưới, hát ru và sinh hoạt giao duyên.
Gắn bảo tồn văn hóa với đời sống hôm nay
Nghi thức giã lúa, chuẩn bị cơm mới là điểm nhấn trong lễ mừng cơm mới của cộng đồng người Mường ở thôn Hào Phú, xã Sa Loong (Ảnh: Báo Văn Hoá)
Không chỉ các dân tộc tại chỗ, cộng đồng người Mường ở thôn Hào Phú, xã Sa Loong cũng duy trì lễ mừng cơm mới vào khoảng tháng 9–10 âm lịch. Dưới sự tham gia của nghệ nhân Đinh Văn Thiệu và người dân, các hoạt động như giã gạo, nấu cơm mới dâng tổ tiên, diễn tấu cồng chiêng Sắc bùa và hát dân ca Mường được tái hiện, tạo không gian sinh hoạt chung cho cộng đồng.
Từ lễ hội truyền thống đến các hoạt động du lịch cộng đồng, những giá trị văn hóa đặc sắc tiếp tục được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống hôm nay (Ảnh: Báo Văn Hoá)
Thực tế cho thấy, việc bảo tồn văn hóa không chỉ dừng lại ở phục dựng lễ hội hay lưu giữ nhạc cụ, mà cần tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống thường ngày. Nghệ nhân, già làng và người có uy tín giữ vai trò quan trọng trong việc truyền dạy phong tục, tiếng nói, làn điệu dân ca và kỹ năng nghề truyền thống cho thế hệ trẻ.
Cùng với đó, phát triển du lịch cộng đồng có thể mở thêm không gian để người dân thực hành, giới thiệu văn hóa bản địa đến du khách. Khi cộng đồng trực tiếp tham gia gìn giữ và phát huy di sản, các giá trị truyền thống sẽ có thêm cơ hội được tiếp nối, thay vì chỉ tồn tại trong những dịp trình diễn hay sự kiện văn hóa.
