Trước những tác động của đô thị hóa, du lịch, biến đổi khí hậu và chuyển đổi số, công tác nghiên cứu khoa học tại Đô thị cổ Hội An đang đứng trước yêu cầu đổi mới về tư duy và phương pháp tiếp cận. Không chỉ dừng ở nhận diện, bảo tồn các công trình kiến trúc, nghiên cứu cần hướng tới quản trị một “di sản sống”, gắn kết giá trị văn hóa với đời sống cộng đồng và phát triển bền vững.
Bổ khuyết khoảng trống nghiên cứu, nhận diện đầy đủ giá trị di sản
Trước năm 1975, nhiều học giả như Trần Kinh Hòa, Thành Thế Vỹ, Nguyễn Bạt Tụy, Nguyễn Bội Liên đã có những công trình nghiên cứu về lịch sử, thương mại, kiến trúc và giao thương quốc tế của Hội An. Từ thập niên 1980, hoạt động nghiên cứu được đẩy mạnh với sự tham gia của các cơ quan chuyên môn trong nước và quốc tế, đặc biệt là các nhà khoa học Nhật Bản, mở rộng hướng tiếp cận liên ngành đối với đô thị di sản.
Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa Thế giới Hội An đã chủ trì và phối hợp triển khai nhiều đề tài, chương trình nghiên cứu, tổ chức hội thảo, tọa đàm khoa học nhằm nhận diện giá trị di sản và đề xuất giải pháp bảo tồn, phục hồi, phát huy. Trong lĩnh vực khảo cổ học, đơn vị phối hợp thực hiện 15 đợt khai quật, thám sát tại Hội An, cùng nhiều cuộc nghiên cứu gắn với các dự án tôn tạo hạ tầng trong khu phố cổ.
Thông qua quá trình nghiên cứu và xây dựng hồ sơ khoa học, nhiều công trình tu bổ tại Hội An đã đạt được giá trị khoa học và thực tiễn cao, đặc biệt là công tác tu bổ di tích Chùa Cầu. Ảnh: Báo Văn hóa
Công tác kiểm kê di sản cũng đạt nhiều kết quả đáng chú ý. Đến nay, 1.439 di tích đã được lập hồ sơ khoa học, trong đó có 1 di tích quốc gia đặc biệt và 27 di tích cấp quốc gia. Hoạt động bảo tàng, sưu tầm hiện vật ghi nhận 2.337 hiện vật trưng bày, 7.328 hiện vật trong kho, 5.813 hồ sơ hiện vật và 7 bảo tàng chuyên đề. Trung tâm cũng lập 122 hồ sơ, xây dựng hồ sơ cho 8 di sản được Bộ VHTTDL đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Những kết quả này cung cấp cơ sở khoa học cho việc quản lý, tu bổ di tích và hoạch định chính sách. Tuy nhiên, theo ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa Thế giới Hội An, công tác nghiên cứu vẫn còn những khoảng trống cần tiếp tục bổ sung, từ tư liệu, nhận thức đến phương pháp tiếp cận. Áp lực du lịch, đô thị hóa, biến đổi khí hậu và những thay đổi trong đời sống cộng đồng đòi hỏi các nghiên cứu toàn diện, hệ thống và liên ngành hơn.
Mở rộng không gian nghiên cứu, tăng cường tiếp cận liên vùng
Theo ThS Nguyễn Chí Trung, Chi hội Khoa học Lịch sử Hội An, một trong những định hướng cần ưu tiên là xây dựng cơ sở dữ liệu số về di sản, nghiên cứu kinh tế di sản, kinh tế sáng tạo và mô hình đô thị di sản thông minh. Đồng thời, cần mở rộng nghiên cứu từ Hội An đến không gian văn hóa xứ Quảng và mạng lưới thương cảng trong khu vực, qua đó làm rõ hơn vị thế lịch sử và vai trò giao lưu văn hóa của đô thị.
Lối vào mặt trước của di tích Chùa Cầu trước khi trùng tu. Ảnh: Báo Văn hóa
TS Lê Thị Mai, Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, đề xuất tiếp cận Hội An như một chỉnh thể cảng thị sông – biển. Theo hướng này, không gian nghiên cứu không chỉ giới hạn trong khu phố cổ mà còn mở rộng đến cửa biển và vùng sơn cước phía Tây, giúp nhận diện mối liên hệ giữa phố, thượng nguồn và biển trong tiến trình hình thành, phát triển của vùng đất Quảng Nam xưa.
Cách tiếp cận liên vùng có ý nghĩa đối với việc xây dựng chiến lược bảo tồn dựa trên địa lý lịch sử, đặc điểm cộng đồng, dòng họ và các thiết chế văn hóa tại khu vực phụ cận. Qua đó, công tác bảo tồn có thể gắn kết các giá trị di sản trong một không gian rộng hơn, thay vì xem xét từng di tích riêng lẻ.
Từ bảo tồn di tích đến quản trị một “di sản sống”
Nguyên Bí thư Thành ủy Hội An Trần Ánh cho rằng Hội An không chỉ là quần thể kiến trúc cổ mà còn là đô thị di sản sống, nơi di sản vật thể và phi vật thể gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Vì vậy, nghiên cứu khoa học cần vượt ra ngoài phạm vi bảo tồn công trình, hướng tới giải quyết đồng bộ các vấn đề đang tác động trực tiếp đến sức sống của đô thị.
Di tích Chùa Cầu trước khi trùng tu. Ảnh: Báo Văn hóa
Các định hướng được đặt ra gồm bảo tồn thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển du lịch bền vững, gìn giữ di sản phi vật thể, đổi mới mô hình quản trị và ứng dụng công nghệ số. Bên cạnh đó, những lĩnh vực như kinh tế di sản, đô thị sáng tạo và quản trị di sản bền vững cần được nghiên cứu nhằm tạo cơ sở cho các chính sách phù hợp với bối cảnh mới.
Với đặc trưng là một “di sản sống”, Hội An không thể được bảo tồn bằng cách giữ nguyên mọi thứ trong trạng thái tĩnh. Yêu cầu đặt ra là gìn giữ những giá trị cốt lõi của thương cảng xưa, đồng thời tạo điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện và phát triển trong đời sống đương đại.
Nghiên cứu khoa học vì thế không chỉ góp phần lý giải quá khứ mà còn phải cung cấp luận cứ cho những quyết định ở hiện tại và tương lai. Việc kết nối khoa học xã hội và nhân văn với khoa học tự nhiên, công nghệ, kinh tế, môi trường và quản trị đô thị, cùng sự tham gia thực chất của cộng đồng, sẽ là nền tảng để hài hòa giữa bảo tồn di sản với phát triển kinh tế – xã hội, gìn giữ các giá trị nổi bật toàn cầu của Hội An cho các thế hệ mai sau.
