Phật viện Đồng Dương cần một chiến lược bảo tồn tổng thể, vừa bảo vệ các dấu tích khảo cổ và cảnh quan lịch sử, vừa tạo điều kiện để cộng đồng địa phương tiếp tục gắn bó với không gian di sản. Các đề xuất tại hội thảo khoa học về Đồng Dương cho thấy hướng tiếp cận “di sản sống” đang được đặt ra với sự kết hợp giữa nghiên cứu, bảo tồn vật chất, công nghệ số và sinh kế của cư dân.
Sau hơn 1.000 năm tồn tại với nhiều biến động, phần lớn kiến trúc Phật viện Đồng Dương đã bị hư hại, hiện còn chủ yếu nền móng và Tháp Sáng trong tình trạng nghiêng đổ. Việc hoàn nguyên hai pháp khí gồm đóa sen và con ốc của tượng Bồ tát Tara vào tháng 11.2025, sau khi các hiện vật được chuyển giao về Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, cho thấy giá trị của việc khôi phục mối liên hệ giữa các thành tố từng bị chia cắt. Hội thảo khoa học quốc gia về Phật viện Đồng Dương diễn ra giữa tháng 5.2026 tiếp tục đặt yêu cầu nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di tích trên cơ sở khoa học.
Sau hơn 1.000 năm tồn tại với nhiều biến động, phần lớn công trình kiến trúc Phật viện Đồng Dương đã bị hư hoại, hiện chỉ còn lại nền móng và tháp Sáng nghiêng đổ. Ảnh: Báo Văn hóa
Theo đề xuất của KTS. Lê Trí Công, có thể nghiên cứu mô hình Công viên Khảo cổ quốc gia Đồng Dương với ba vùng: vùng lõi bảo vệ khoảng 12ha, hành lang kết nối các di tích vệ tinh và vùng đệm sinh thái khoảng 500ha. Cách tiếp cận này đặt Phật viện trong mối quan hệ với các gò di tích, đường tiếp cận, sông Ly Ly, núi Trà Cai và hệ thống suối quanh khu vực. Việc xác định vùng đệm cần tiếp tục dựa trên khảo sát và hồ sơ quy hoạch, không đồng nghĩa toàn bộ diện tích phải giải tỏa hay cấm các hoạt động sinh hoạt của cư dân.
Một nhiệm vụ cấp thiết khác là đánh giá an toàn và ổn định của Tháp Sáng. Hồ sơ bảo tồn cần ghi nhận tình trạng biến dạng, vết nứt, nền móng, hệ chống đỡ, nước mưa, độ ẩm và tác động của thực vật. Các nguy cơ như kết tinh muối trong vật liệu cũng cần được xác định bằng mẫu và phép đo phù hợp; việc lựa chọn chất kết dính, gạch bổ sung hay giải pháp gia cố phải qua thử nghiệm về tính tương thích, khả năng theo dõi và bảo trì.
Rêu phủ mờ hoa văn trên gạch nơi chân tháp. Ảnh: Báo Văn hóa
Công nghệ số có thể hỗ trợ đáng kể quá trình này. Quét laser, chụp ảnh đo đạc và mô hình số giúp ghi nhận hiện trạng, theo dõi biến đổi và tái hiện những phần kiến trúc đã mất. Tuy nhiên, mỗi nội dung phục dựng cần chỉ rõ căn cứ: dấu tích còn tại chỗ, tư liệu lịch sử hay giả thuyết nghiên cứu, qua đó tránh biến mô hình số thành sự khẳng định cho những vấn đề chưa có đủ chứng cứ.
Bảo tồn Đồng Dương cũng gắn trực tiếp với quyền lợi của cư dân đang sinh sống trong không gian khảo cổ. Quy hoạch cần phân định rõ khu vực bảo vệ nghiêm ngặt, khu vực có thể duy trì sinh hoạt và nơi phù hợp bố trí dịch vụ; với những hộ bị ảnh hưởng, cần làm rõ hạn chế sử dụng đất, phương án hỗ trợ và cơ hội sinh kế. Những hướng như chuyển quyền phát triển (TDR) hay mô hình quản lý đất vì lợi ích cộng đồng (CLT) có thể được nghiên cứu, nhưng phải xem xét điều kiện áp dụng và rà soát đầy đủ cơ sở pháp lý.
KTS. Lê Trí Công nhấn mạnh, công tác bảo tồn Tháp Sáng cùng các nền móng kiến trúc còn lại đòi hỏi một phương pháp tiếp cận nghiêm ngặt, trên nền tảng khoa học vật liệu cổ đại và công nghệ di sản số, dựa vào sự thấu hiểu đặc tính cơ lý của vật liệu nguyên bản và nguyên tắc tôn trọng tính chân xác lịch sử. Ảnh: Báo Văn hóa
Cộng đồng cũng có thể tham gia từ những công việc cụ thể như ghi nhận hiện trạng, phát hiện nguy cơ xâm hại, hướng dẫn khách và tham gia giáo dục di sản. Việc hoàn nguyên các pháp khí của tượng Tara là một ví dụ cho thấy người dân có thể đóng vai trò trong hành trình bảo vệ di sản; những ký ức về địa điểm, đường đi, mặt nước hay các công trình đã mất cũng cần được ghi chép, đối chiếu với các nguồn tư liệu khác.
Du khách chiêm ngưỡng tượng Bồ tát Tara được trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Ảnh: Báo Văn hóa
Theo các đề xuất được đưa ra, lộ trình bảo tồn nên bắt đầu bằng cứu nguy và lập hồ sơ, tiếp đó khảo sát xác định phạm vi, thử nghiệm giải pháp rồi mới mở rộng hoạt động tham quan. Mục tiêu cuối cùng không phải dựng lại một công trình đồ sộ đã mất, mà tạo nên một không gian trong đó các dấu tích còn lại được bảo vệ, những vấn đề chưa được giải đáp tiếp tục được nghiên cứu và cộng đồng có điều kiện gắn bó lâu dài với di sản. Đây cũng là nền tảng để Phật viện Đồng Dương hướng tới một mô hình “di sản sống”, kết hợp giá trị khảo cổ, cảnh quan, tri thức khoa học, công nghệ số và đời sống cộng đồng.
