Viện Nghiên Cứu Bảo Tồn và Phát Triển Văn Hóa Đông Nam Á

https://vanhoadongnama.vn

Vai trò của Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á trong việc bảo tồn và phát huy giá trị Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ của người Việt

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ, di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, là biểu tượng tâm linh và văn hóa đặc sắc của người Việt, gắn bó sâu sắc với đời sống cộng đồng. Trong bối cảnh hiện đại hóa và toàn cầu hóa, việc bảo tồn và phát huy giá trị của tín ngưỡng này đối mặt với nhiều thách thức. Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á đã trở thành lực lượng tiên phong trong sứ mệnh gìn giữ và lan tỏa di sản quý báu này. Thông qua các hoạt động nghiên cứu, lưu trữ, tái hiện nghi lễ, giáo dục cộng đồng và giao lưu văn hóa khu vực, Viện không chỉ bảo vệ bản sắc văn hóa dân tộc mà còn đưa Tín ngưỡng thờ Mẫu ra thế giới, góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trong khu vực Đông Nam Á. Với tầm nhìn chiến lược và sự đổi mới sáng tạo, Viện đang biến tín ngưỡng này thành cầu nối giữa truyền thống và hiện đại, là động lực để văn hóa Việt Nam vươn mình trong kỷ nguyên mới, khẳng định vai trò của văn hóa như hành trang cho sự phát triển bền vững của dân tộc.
 

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ – Di sản văn hóa phi vật thể của người Việt
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ là một trong những biểu hiện đặc sắc của văn hóa tín ngưỡng Việt Nam, phản ánh sâu sắc đời sống tâm linh, văn hóa và xã hội của người Việt. Được hình thành từ hàng thế kỷ, tín ngưỡng này tôn thờ các vị thần Mẫu – biểu tượng của sức mạnh thiên nhiên và con người, bao gồm Mẫu Thượng Thiên (cai quản trời), Mẫu Thượng Ngàn (cai quản rừng núi), và Mẫu Thoải (cai quản sông nước). Các nghi lễ hầu đồng, hát văn, và các hình thức diễn xướng dân gian liên quan đã trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa của cộng đồng, đặc biệt ở miền Bắc Việt Nam.

Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ nữ thần cổ xưa của người Việt, gắn liền với văn hóa nông nghiệp lúa nước và sự tôn kính thiên nhiên. Từ thời kỳ sơ khai, người Việt đã thờ các vị thần Mẹ như biểu tượng của sự sinh sôi, bảo vệ và che chở. Qua thời gian, tín ngưỡng này phát triển, kết hợp với các yếu tố Đạo giáo, Phật giáo và tín ngưỡng dân gian, hình thành hệ thống Tam Phủ (Thiên, Địa, Thoải) và sau này mở rộng thành Tứ Phủ với sự bổ sung Mẫu Nhạc Phủ (cai quản âm nhạc và nghệ thuật). Các nghi lễ hầu đồng, hát văn đã trở thành phương thức giao tiếp tâm linh, thể hiện lòng biết ơn và cầu mong sự an lành. Từ thế kỷ XV, Tín ngưỡng thờ Mẫu được hệ thống hóa mạnh mẽ, đặc biệt tại các trung tâm linh thiêng như Phủ Dầy (Nam Định), và lan rộng khắp miền Bắc, trở thành di sản văn hóa cốt lõi của dân tộc.

Tín ngưỡng thờ Mẫu không chỉ là một thực hành tôn giáo mà còn là một không gian văn hóa, nơi kết nối cộng đồng, bảo tồn các giá trị truyền thống và thể hiện sự sáng tạo nghệ thuật qua âm nhạc, múa, và trang phục. Năm 2016, UNESCO đã công nhận Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ của người Việt là Di sản Văn hóa Phi vật thể của Nhân loại, khẳng định giá trị toàn cầu của di sản này. Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hiện đại hóa, việc bảo tồn và phát huy giá trị của Tín ngưỡng thờ Mẫu đối mặt với nhiều thách thức, từ nguy cơ mai một các nghi thức truyền thống đến sự thiếu hụt thế hệ kế thừa. Trong bối cảnh này, Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á (gọi tắt là Viện) đã đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ và lan tỏa giá trị của di sản văn hóa đặc biệt này.

Vai trò của Viện trong bảo tồn Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ
Nghiên cứu và lưu trữ di sản văn hóa phi vật thể
Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á đã thực hiện nhiều dự án nghiên cứu chuyên sâu về Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ, tập trung vào việc sưu tầm, ghi chép và lưu trữ các nghi lễ, bài hát văn, và các hình thức diễn xướng liên quan. Các nhà khoa học và chuyên gia tại Viện đã phối hợp với các nghệ nhân, thanh đồng, và cộng đồng địa phương để xây dựng cơ sở dữ liệu toàn diện về tín ngưỡng này, bao gồm các tài liệu văn bản, hình ảnh, và âm thanh. Những nỗ lực này không chỉ giúp bảo tồn các giá trị cốt lõi của Tín ngưỡng thờ Mẫu mà còn cung cấp nguồn tư liệu quý giá cho các thế hệ tương lai.

Ví dụ, Viện đã tổ chức các dự án ghi hình và tái hiện các nghi lễ hầu đồng tại các đền thờ nổi tiếng như Phủ Dầy (Nam Định) hay Đền Bà Triệu (Thanh Hóa). Những tài liệu này được số hóa và lưu trữ trên các nền tảng trực tuyến, giúp công chúng dễ dàng tiếp cận và tìm hiểu về tín ngưỡng. Ngoài ra, Viện còn xuất bản các ấn phẩm khoa học, như sách chuyên khảo về Tín ngưỡng thờ Mẫu, nhằm cung cấp thông tin chuyên sâu cho các nhà nghiên cứu và những người quan tâm.
Tổ chức các hoạt động thực hành và tái hiện nghi lễ
Một trong những hoạt động nổi bật của Viện là tổ chức các chương trình tái hiện và thực hành các nghi lễ liên quan đến Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ. Các lễ hội truyền thống, như Lễ hội Phủ Dầy hay Lễ hội Đền Cửa Ông, được Viện hỗ trợ tổ chức với sự tham gia của các nghệ nhân và thanh đồng. Những sự kiện này không chỉ giúp bảo tồn các nghi thức truyền thống mà còn tạo cơ hội để cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, trực tiếp trải nghiệm và hiểu rõ hơn về giá trị văn hóa của tín ngưỡng.



Ngoài ra, Viện còn tổ chức các buổi trình diễn hát văn và hầu đồng tại các sự kiện văn hóa lớn, như Festival Huế hay các chương trình giao lưu văn hóa quốc tế. Những hoạt động này không chỉ góp phần quảng bá Tín ngưỡng thờ Mẫu mà còn giúp khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong cộng đồng. Thông qua việc tái hiện các nghi lễ một cách chân thực và trang trọng, Viện đã góp phần giữ gìn bản sắc văn hóa và ngăn chặn sự mai một của các giá trị truyền thống.
Giáo dục và nâng cao nhận thức cộng đồng
Giáo dục văn hóa là một trong những trọng tâm của Viện trong việc bảo tồn Tín ngưỡng thờ Mẫu. Viện đã tổ chức nhiều hội thảo, khóa học, và chương trình đào tạo dành cho thế hệ trẻ, nhằm truyền tải kiến thức về tín ngưỡng và các giá trị văn hóa liên quan. Các chương trình này không chỉ cung cấp thông tin về lịch sử và ý nghĩa của Tín ngưỡng thờ Mẫu mà còn khuyến khích thanh niên tham gia vào các hoạt động thực hành, như học hát văn hay tìm hiểu về nghệ thuật múa trong nghi lễ hầu đồng.
Viện cũng hợp tác với các trường học và trung tâm văn hóa để đưa Tín ngưỡng thờ Mẫu vào chương trình giáo dục, thông qua các buổi ngoại khóa hoặc các dự án nghệ thuật. Những hoạt động này giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về nguồn cội văn hóa, từ đó khơi dậy tinh thần trách nhiệm trong việc bảo vệ và phát huy di sản dân tộc.
Thúc đẩy giao lưu văn hóa và hội nhập quốc tế
Quảng bá Tín ngưỡng thờ Mẫu ra khu vực Đông Nam Á
Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á không chỉ tập trung vào bảo tồn trong nước mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc đưa Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ ra khu vực và thế giới. Thông qua các chương trình giao lưu văn hóa và hội thảo quốc tế, Viện đã giới thiệu tín ngưỡng này đến các quốc gia Đông Nam Á, như Thái Lan, Indonesia, và Malaysia. Các buổi biểu diễn hát văn và hầu đồng được tổ chức tại các sự kiện văn hóa khu vực, như “Ngày Văn hóa Việt Nam” tại ASEAN, đã thu hút sự chú ý của công chúng quốc tế và góp phần nâng cao vị thế của văn hóa Việt Nam.
Ví dụ, Viện đã phối hợp với các tổ chức văn hóa tại Thái Lan để tổ chức triển lãm về Tín ngưỡng thờ Mẫu, kết hợp với các buổi trình diễn nghệ thuật truyền thống. Những hoạt động này không chỉ giúp quảng bá di sản văn hóa Việt Nam mà còn tạo cơ hội để so sánh và học hỏi các thực hành tín ngưỡng tương đồng trong khu vực, như tín ngưỡng thờ thần Mẹ ở Thái Lan hay các nghi lễ thờ cúng tổ tiên ở Indonesia.
Hợp tác nghiên cứu và bảo tồn di sản khu vực
Viện cũng tham gia vào các dự án nghiên cứu chung với các tổ chức văn hóa Đông Nam Á, nhằm tìm hiểu sự tương đồng và khác biệt giữa Tín ngưỡng thờ Mẫu và các thực hành tín ngưỡng khác trong khu vực. Những dự án này không chỉ giúp làm rõ giá trị độc đáo của Tín ngưỡng thờ Mẫu mà còn góp phần xây dựng một mạng lưới hợp tác văn hóa, qua đó thúc đẩy sự hiểu biết và đoàn kết giữa các quốc gia Đông Nam Á.
Đổi mới sáng tạo và phát triển, quảng bá văn hóa
Trong bối cảnh Kỷ nguyên Vươn mình, Viện không chỉ bảo tồn mà còn tích cực đổi mới để đưa Tín ngưỡng thờ Mẫu vào các nền tảng hiện đại. Viện đã xây dựng các ứng dụng công nghệ, như trang web và các trang mạng xã hội, để giới thiệu các nghi lễ, bài hát văn, và câu chuyện về Tín ngưỡng thờ Mẫu đến công chúng toàn cầu. Những nền tảng này không chỉ giúp phổ biến di sản mà còn tạo điều kiện để du khách quốc tế tìm hiểu và trải nghiệm văn hóa Việt Nam.
Ngoài ra, Viện còn tham gia vào việc phát triển các sản phẩm văn hóa, như phim tài liệu về Tín ngưỡng thờ Mẫu hay các chương trình nghệ thuật sân khấu hóa nghi lễ hầu đồng. Những sản phẩm này không chỉ đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa của người dân mà còn tạo ra giá trị kinh tế, góp phần đưa văn hóa Việt Nam ra thị trường quốc tế.
Văn hóa – Hành trang cho tương lai
Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ không chỉ là một di sản văn hóa quý báu của người Việt mà còn là cầu nối để Việt Nam hội nhập với khu vực và thế giới. Với những nỗ lực không ngừng trong nghiên cứu, bảo tồn, giáo dục, và quảng bá, Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á đã và đang đóng góp tích cực vào việc gìn giữ và phát huy giá trị của tín ngưỡng này. Những hoạt động của Viện không chỉ giúp bảo vệ bản sắc dân tộc mà còn tạo nền tảng để văn hóa Việt Nam vươn mình trong kỷ nguyên mới, trở thành một điểm sáng trong bức tranh văn hóa toàn cầu.
Như lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh, “Văn hóa phải soi đường cho quốc dân đi”, Viện đang tiếp tục hành trình ấy, biến Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Tứ Phủ thành một biểu tượng của sự kết nối giữa quá khứ và tương lai, giữa truyền thống và hiện đại, giữa Việt Nam và thế giới.

 

Tác giả: TS, Viện trưởng Phạm Văn Thăng

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây