Tháng 11 về, khi những lời tri ân hướng đến các thế hệ nhà giáo lại được nhắc nhớ, ngày 20/11 trở thành dịp để mỗi người nhìn lại và trân trọng những con người đã âm thầm cống hiến cho sự nghiệp giáo dục. Bởi nghề dạy học không chỉ trao truyền tri thức, mà còn vun đắp nhân cách, nuôi dưỡng tâm hồn và thắp sáng những giá trị tốt đẹp cho tương lai. Trong dòng chảy ấy, Giáo sư, Tiến sĩ danh dự, Viện sĩ, Nghệ nhân, Đồng thầy Đặng Thị Mát là một hình ảnh đặc biệt. Bà vừa mang tâm huyết của một người giáo viên gắn bó với nghề, vừa dành nhiều năm tháng cho công cuộc bảo tồn văn hóa truyền thống, đặc biệt là tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ – một di sản tinh thần giàu bản sắc của dân tộc Việt Nam.
Ở bà hội tụ nhiều nét đẹp tưởng chừng khác biệt nhưng lại hòa quyện tự nhiên: sự dịu dàng, tinh tế của người phụ nữ; sự chuẩn mực, trách nhiệm của một nhà giáo; cùng lòng thành kính và niềm say mê đối với những giá trị văn hóa được cha ông gìn giữ qua bao thế hệ. Dù ở bục giảng hay trong không gian văn hóa tâm linh, bà đều hướng đến một mục đích chung: trao đi những điều có ích, giúp con người hiểu thêm về đạo lý, biết trân trọng nguồn cội và sống nhân hậu hơn.
Với bà Đặng Thị Mát, giáo dục không chỉ nằm trong những trang sách hay bài giảng trên lớp. Đó còn là quá trình bồi dưỡng tâm hồn, khơi dậy lòng biết ơn và giúp mỗi người nhận thức sâu sắc hơn về trách nhiệm đối với gia đình, cộng đồng và quê hương. Có lẽ chính từ quan niệm ấy, hành trình làm giáo viên và hành trình gắn bó với tín ngưỡng thờ Mẫu trong bà luôn có sự gặp gỡ ở chữ Tâm. Một bên là truyền đạt tri thức, một bên là gìn giữ những giá trị tinh thần, nhưng cả hai đều cần sự kiên trì, lòng tận tụy và tình yêu thương con người.
Trong quan niệm của bà, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ không đơn thuần là những nghi thức được thực hành tại các đền phủ, mà còn là một không gian văn hóa chứa đựng những thông điệp sâu xa về lòng hiếu nghĩa, sự tri ân, tinh thần hướng thiện và tình cảm gắn bó với quê hương, đất nước. Những giá trị ấy cần được nhìn nhận bằng sự hiểu biết, thái độ trân trọng và trách nhiệm gìn giữ, để di sản không chỉ hiện diện trong ký ức mà thực sự tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
Ngày 3/11/2026, bà tham dự chương trình “Kết nối Di sản và Công nghệ Việt Nam – Hàn Quốc”, do Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á phối hợp với một số cơ quan liên quan tổ chức. Sự kiện mở ra cơ hội gặp gỡ, trao đổi giữa những người quan tâm đến bảo tồn di sản, đồng thời đặt ra những hướng tiếp cận mới trong việc ứng dụng công nghệ vào gìn giữ và quảng bá bản sắc văn hóa. Sự hiện diện của bà tại chương trình tiếp tục thể hiện mối quan tâm đối với việc kết nối các giá trị truyền thống với hơi thở của thời đại, để di sản dân tộc có thêm cơ hội được lan tỏa rộng rãi.
Ngoài những hoạt động nghiên cứu và giao lưu văn hóa, bà còn gắn bó sâu sắc với đời sống tín ngưỡng tại Chùa Hang – Đền Quan Tam, nơi bà đảm nhiệm vai trò trụ trì. Nếu trong những cuộc gặp gỡ thường ngày, bà Đặng Thị Mát tạo thiện cảm bởi phong thái giản dị, thân tình, thì khi bước vào chốn tôn nghiêm, ở bà lại hiện lên sự đĩnh đạc, thành kính của người dành nhiều tâm sức cho việc gìn giữ không gian văn hóa tâm linh. Với bà, nơi thờ tự không chỉ là chốn gửi gắm niềm tin, mà còn là địa chỉ lưu giữ những giá trị lịch sử, phong tục và truyền thống tinh thần của cộng đồng.
Trên hành trình hoạt động, bà đảm nhiệm nhiều trọng trách trong lĩnh vực văn hóa, nghiên cứu và bảo tồn di sản, trong đó có Giám đốc Trung tâm UNESCO Bảo tồn Di tích Lịch sử Văn hóa Ba Vì – Sơn Tây – Hà Nội; Chủ tịch Hội đồng Khoa học Văn hóa Tín ngưỡng thuộc Viện Nghiên cứu Văn hóa và Chăm sóc Sức khỏe Cộng đồng; Ủy viên Hội đồng Khoa học Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á. Mỗi vị trí mang một yêu cầu và trách nhiệm riêng, song điểm chung trong những công việc bà theo đuổi vẫn là mong muốn bảo vệ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của xã hội.
Đối với bà, danh hiệu có thể là sự ghi nhận cho một chặng đường, nhưng điều có ý nghĩa lâu dài hơn chính là những giá trị thực tế được tạo dựng và sự tin yêu của những người từng đồng hành. Bởi uy tín không thể chỉ hình thành từ chức vụ hay những tấm bằng được trao tặng, mà phải được chứng minh qua thái độ làm việc, sự chân thành trong cách ứng xử và tinh thần trách nhiệm trước cộng đồng.
Một trong những dấu ấn đáng chú ý trong hoạt động của bà Đặng Thị Mát là sự quan tâm dành cho công tác trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị các công trình tâm linh gắn với lịch sử dân tộc. Trong đó, Đền Thượng Tản Viên Sơn Thánh, địa danh gắn liền với truyền thuyết Sơn Tinh trong tâm thức người Việt, là công trình bà dành nhiều tâm huyết.
Bà hiểu rằng, một di tích được bảo tồn không chỉ là giữ lại những bức tường, mái ngói hay kiến trúc cổ. Điều quan trọng hơn là bảo vệ những câu chuyện lịch sử, những huyền tích dân gian, phong tục và ký ức đã làm nên bản sắc của một vùng đất. Mỗi công trình được gìn giữ là thêm một nhịp cầu nối quá khứ với hiện tại, để thế hệ hôm nay hiểu hơn về những gì cha ông đã vun đắp và thế hệ mai sau vẫn còn nơi tìm về với cội nguồn.
Trong bối cảnh xã hội không ngừng chuyển động, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ bị mai một, trách nhiệm bảo tồn càng đòi hỏi sự bền bỉ và cách làm phù hợp. Bà Đặng Thị Mát luôn quan tâm đến việc làm sao để di sản được gìn giữ bằng nhận thức đúng đắn, được lan tỏa bằng những phương thức gần gũi và có thể tiếp tục hiện diện trong đời sống của người dân. Bảo tồn, theo tinh thần ấy, không phải là níu giữ quá khứ một cách thụ động, mà là trao cho những giá trị tốt đẹp sức sống mới trong thời đại hôm nay.
Không chỉ dành tâm huyết cho văn hóa và tín ngưỡng, bà còn quan niệm rằng lòng nhân ái chính là thước đo vẻ đẹp của mỗi con người. Trong nhiều năm qua, Đặng Thị Mát tích cực tham gia các hoạt động thiện nguyện, hướng đến những gia đình có hoàn cảnh khó khăn, những người nghèo và những mảnh đời cần được cộng đồng quan tâm, giúp đỡ. Những việc làm ấy không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều lớn lao, mà đôi khi chỉ là một món quà đúng lúc, một lời hỏi thăm chân tình hay sự sẻ chia khi người khác đang đối diện với khó khăn.
Bà tin rằng, giá trị của sự cho đi không nằm ở vật chất nhiều hay ít, mà nằm ở tấm lòng của người trao gửi. Một hành động tử tế có thể không làm thay đổi cả thế giới, nhưng đủ sức thắp lên niềm hy vọng trong cuộc đời của một người đang cần được nâng đỡ. Bởi vậy, thiện nguyện đối với bà không phải là việc làm để tìm kiếm sự ngợi khen, mà là cách thể hiện tình thương, trách nhiệm và sự gắn bó giữa con người với con người.
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, nhìn lại hành trình của bà Đặng Thị Mát, có thể thấy hình ảnh một người phụ nữ lựa chọn cho mình nhiều vai trò, nhưng luôn hướng về những giá trị nhân văn. Là một giáo viên, bà góp phần trao truyền tri thức và bồi dưỡng tâm hồn. Là người thực hành, nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng, bà dành tâm sức bảo vệ những di sản tinh thần của dân tộc. Là người hoạt động cộng đồng, bà lan tỏa sự sẻ chia bằng những việc làm thiết thực.
Bà được giới thiệu với danh hiệu Giáo sư, Tiến sĩ danh dự trong lĩnh vực tín ngưỡng thờ Mẫu, cùng nhiều danh hiệu và sự ghi nhận khác gắn với quá trình hoạt động văn hóa. Những sự ghi nhận ấy là một phần trong hành trình của bà, song điều đáng trân trọng hơn cả vẫn là tâm huyết dành cho những giá trị mà bà đã lựa chọn theo đuổi.
Có những người thầy để lại dấu ấn bằng những bài học trên bục giảng; cũng có những người tiếp tục dạy người bằng chính cách sống, cách làm việc và sự tận tâm với cộng đồng. Bà Đặng Thị Mát là hình ảnh giao thoa giữa hai điều ấy. Bởi suy cho cùng, dù ở vai trò nào, điều làm nên giá trị của một người vẫn là những điều tốt đẹp họ đã trao đi và những hạt mầm nhân văn họ để lại trong lòng người khác.
Ngày 20/11 không chỉ là dịp tôn vinh nghề giáo, mà còn là lời nhắc nhở về ý nghĩa cao quý của sự trao truyền. Với bà Đặng Thị Mát, hành trình gìn giữ văn hóa, vun đắp niềm tin hướng thiện và đồng hành cùng cộng đồng cũng chính là một cách tiếp nối tinh thần của người làm nghề giáo: lặng lẽ gieo những hạt giống tốt lành, để hôm nay và mai sau, những giá trị chân – thiện – mỹ vẫn được gìn giữ, bồi đắp và lan tỏa trong cuộc sống.
