Hơn bảy thế kỷ tồn tại giữa vùng đồng bằng Bắc Bộ, chùa Thái Lạc (xã Như Quỳnh, tỉnh Hưng Yên) vẫn lưu giữ những cấu kiện kiến trúc và mảng chạm khắc gỗ quý mang phong cách thời Trần. Không chỉ là không gian tín ngưỡng gắn với cư dân nông nghiệp lúa nước, ngôi cổ tự còn là nguồn tư liệu quý về nghệ thuật tạo hình và đời sống văn hóa Đại Việt xưa.
Chùa Thái Lạc, Hưng Yên (Ảnh: Vietnam+)
Dấu ấn kiến trúc gỗ cổ
Chùa Thái Lạc còn có tên gọi là Pháp Vân tự, chùa Pháp Vân hay chùa Bà Cả. Chùa thờ Phật và thần Pháp Vân – vị thần tượng trưng cho mây, một trong bốn vị thần thuộc tín ngưỡng Tứ Pháp, gồm Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện. Tín ngưỡng này phản ánh ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt của cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Tượng Pháp Vân (Ảnh: Vietnam+)
Theo tư liệu về di tích, chùa được khởi dựng từ thời Trần, sau đó trải qua nhiều đợt trùng tu dưới các triều đại. Tổng thể công trình có bố cục “nội công ngoại quốc”, gồm tam quan, Tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu, hai dãy hành lang và vườn tháp. Dù mang dấu ấn của nhiều giai đoạn lịch sử, chùa vẫn bảo lưu được những cấu kiện kiến trúc và tác phẩm chạm khắc gỗ có giá trị đặc biệt.
Năm 2018, chùa Thái Lạc được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt, ghi nhận những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật.
Tinh hoa chạm khắc tại tòa Thượng điện
Giá trị tiêu biểu nhất của di tích tập trung tại tòa Thượng điện, nơi lưu giữ hệ thống cấu kiện gỗ và các phù điêu mang phong cách nghệ thuật thời Trần. Theo hồ sơ di tích, nơi đây còn 20 bức phù điêu gỗ với nhiều đề tài phong phú, từ hình người, linh vật đến hoa lá, mây trời.
Phù điêu lá đề chạm tiên nữ dâng hoa (Ảnh: Vietnam+)
Đáng chú ý là những mảng chạm tiên nữ đầu người mình chim, thường được gọi là Kinnara, trong tư thế dâng hoa. Hình tượng này xuất hiện trên các bộ vì nóc theo kiểu “giá chiêng”, tạo nên kiểu thức kiến trúc – trang trí hiếm gặp. Bên cạnh đó, hình ảnh các nhạc công chơi đàn tranh, đàn tỳ bà, đàn tam hay tấu nhạc trên lưng chim phượng góp phần làm nên nét độc đáo của công trình.
Bức hoa văn bằng gỗ trang trí được chạm khắc tinh xảo (Ảnh: Vietnam+)
Trên nền gỗ cứng, các nghệ nhân xưa đã kết hợp kỹ thuật chạm nổi và chạm bong kênh, tạo hình khối có chiều sâu nhưng vẫn mềm mại, uyển chuyển. Những tác phẩm không chỉ thể hiện trình độ thủ công tinh xảo mà còn cung cấp tư liệu trực quan về nhạc cụ, nghệ thuật biểu diễn và quan niệm thẩm mỹ của người Việt thời Trần.
Gìn giữ di sản từ cộng đồng
Lễ hội chùa Thái Lạc (Ảnh: Cổng Thông tin Điện tử Hưng Yên)
Không chỉ có giá trị về kiến trúc và mỹ thuật, chùa Thái Lạc còn gắn bó với đời sống tín ngưỡng của người dân địa phương. Hằng năm, lễ hội cầu mưa, còn gọi là lễ hội Tứ Pháp, diễn ra từ ngày 6 đến ngày 8 tháng Ba âm lịch, thể hiện ước vọng mùa màng thuận lợi, cuộc sống no đủ. Năm 2022, lễ hội được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Việc bảo tồn chùa vì thế cần được thực hiện đồng thời trên cả hai phương diện: gìn giữ cấu kiện kiến trúc, tác phẩm chạm khắc và duy trì các thực hành tín ngưỡng truyền thống. Công tác tu bổ cần dựa trên cơ sở khoa học, tôn trọng yếu tố nguyên gốc; đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng và hướng dẫn khách tham quan ứng xử phù hợp trong không gian di tích.
Gìn giữ chùa Thái Lạc không chỉ là bảo vệ những cấu kiện gỗ đã tồn tại qua nhiều thế kỷ, mà còn là lưu giữ ký ức văn hóa, để tinh hoa nghệ thuật và những giá trị do cha ông tạo dựng tiếp tục được nghiên cứu, nhận diện và trao truyền cho các thế hệ mai sau.
