Hôm nay, đoàn cán bộ của Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển văn hóa Đông Nam Á đã có chuyến thăm và làm việc đối với hai đơn vị tại Đường Lâm, Sơn Tây (cũ). Đoàn với sự có mặt của ông Phạm Văn Thuận – Ban Tôn giáo Chính phủ, về phía Ban lãnh đạo Viện gồm đồng chí Phạm Văn Thăng – Viện trưởng, cùng cán bộ các phòng ban.
Hành trình này là một chuyến khảo sát khoa học cho xu hướng đó: kết hợp khảo sát thực tiễn với trải nghiệm văn hóa – du lịch theo chiều sâu.
Chỉ hơn một giờ di chuyển từ trung tâm Hà Nội, đoàn đã bước vào một không gian văn hóa đặc trưng của xứ Đoài – nơi các lớp "trầm tích" lịch sử, tín ngưỡng và đời sống dân gian vẫn còn hiện diện một cách rõ nét.
Điểm dừng chân đầu tiên – Chùa Khai Nguyên – không chỉ gây ấn tượng bởi quy mô mà còn bởi cảm thức không gian tâm linh mở rộng. Đại tượng Phật A Di Đà uy nghi giữa cánh đồng tạo nên một trục cảnh quan đặc biệt: con người – thiên nhiên – tín ngưỡng hòa quyện trong một tổng thể hài hòa. Trong nghiên cứu văn hóa Phật giáo đương đại, những đại tượng như vậy không đơn thuần mang ý nghĩa tôn giáo, mà còn là biểu tượng của sự hồi sinh và lan tỏa niềm tin trong đời sống xã hội hiện đại.
Quang cảnh chùa Khai Nguyên (Ảnh: PYS Travel)
Rời không gian tĩnh tại của chùa, đoàn tiếp tục đến với một điểm sáng tạo giàu tính đương đại: không gian tranh kính nghệ thuật Coba. Tại đây, ánh sáng không còn là yếu tố phụ trợ, mà trở thành chất liệu trung tâm của nghệ thuật. Những tấm kính được chế tác công phu, kết hợp giữa kỹ thuật thủ công và tư duy tạo hình hiện đại, đã mở ra một hướng tiếp cận mới trong việc kể chuyện văn hóa bằng thị giác.
Một số hình ảnh đoàn ghé thăm không gian Tranh kính Coba (Ảnh: Văn hóa Đông Nam Á)
Ở góc độ nghiên cứu, mô hình như ông Vinh Coba cho thấy tiềm năng lớn trong việc phát triển các sản phẩm văn hóa sáng tạo (creative cultural industries) tại Việt Nam – nơi di sản không chỉ được bảo tồn mà còn được “tái diễn giải” để phù hợp với thị hiếu đương đại, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế.
Hành trình tiếp tục đưa đoàn đến Làng cổ Đường Lâm – một “bảo tàng" của kiến trúc và đời sống nông thôn Bắc Bộ. Những bức tường đá ong, những con ngõ gạch, những mái nhà cổ… không chỉ là di tích vật thể mà còn là ký ức cộng đồng được lưu giữ qua nhiều thế hệ. Việc Đường Lâm vẫn duy trì được cấu trúc làng truyền thống trong bối cảnh đô thị hóa nhanh chóng là một trường hợp đáng chú ý trong nghiên cứu bảo tồn.
Làng cổ Đường Lâm đang đứng trước cơ hội và những thách thức trong bối cảnh đất nước chuyển mình (Ảnh: Vietgoing)
Tuy nhiên, Đường Lâm cũng đặt ra những thách thức không nhỏ: làm thế nào để cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa quyền lợi của người dân và giá trị di sản? Đây chính là những câu hỏi mà các nhà quản lý văn hóa và các nhà nghiên cứu cần tiếp tục đối thoại.
Ngay gần đó, Chùa Mía hiện lên như một kho tư liệu quý về nghệ thuật điêu khắc Phật giáo Việt Nam. Với hàng trăm pho tượng có niên đại khác nhau, ngôi chùa không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng mà còn là một không gian nghiên cứu quý giá. Mỗi pho tượng là một lát cắt của lịch sử mỹ thuật, phản ánh quan niệm thẩm mỹ, kỹ thuật chế tác và đời sống tinh thần của từng thời kỳ.
Điểm dừng cuối cùng của hành trình lại mở ra một hướng tiếp cận khác: không gian sinh thái xanh của ông Quách Hữu Đức. Khác với những điểm đến mang tính di sản truyền thống, khu sinh thái này là một mô hình kết hợp giữa nông nghiệp, bảo tồn môi trường và trải nghiệm văn hóa. Hệ thống cây xanh đa dạng, các loài động vật dù được nuôi dưỡng hay sinh sống trong môi trường tự nhiên gần gũi với con người, tạo nên một “hệ sinh thái thu nhỏ” – nơi con người có thể quan sát và tương tác trực tiếp với thiên nhiên.
Bữa cơm thân mật tại đây, với sự tham gia của đồng chí Phan Lợi – nguyên Bí thư chi bộ xã Đường Lâm, không chỉ là một hoạt động giao lưu mà còn là dịp để các bên trao đổi về những định hướng phát triển trong tương lai.
Đoàn cán bộ Viện tại không gian sinh thái của ông Quách Hữu Đức (Ảnh: Văn hóa Đông Nam Á)
Khép lại hành trình một ngày, điều đọng lại không chỉ là những trải nghiệm phong phú, mà còn là một gợi mở rõ ràng: sự kết nối giữa di sản văn hóa, nghệ thuật sáng tạo và mô hình sinh thái bền vững hoàn toàn có thể trở thành một hướng đi chiến lược. Trong đó, các đơn vị nghiên cứu như Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á có thể đóng vai trò “cầu nối” – liên kết giữa nhà nước, cộng đồng và doanh nghiệp. Nếu được quy hoạch và phát triển bài bản, khu vực này không chỉ là sản phẩm du lịch đơn thuần, mà còn là một “hệ sinh thái văn hóa” – nơi mỗi điểm đến là một mắt xích, cùng kể một câu chuyện lớn hơn về bản sắc và sự phát triển bền vững.
Chuyến đi kết thúc trong không khí cởi mở và nhiều kỳ vọng. Từ những gì đã quan sát và trao đổi, một hướng đi mới đang dần định hình: phát triển du lịch văn hóa gắn với bảo tồn sinh thái, lấy cộng đồng làm trung tâm và tri thức làm nền tảng. Đây không chỉ là câu chuyện của riêng xứ Đoài, mà còn là một mô hình có thể nhân rộng trong bối cảnh Việt Nam đang tìm kiếm những con đường phát triển bền vững dựa trên chính giá trị văn hóa của mình.
