Bia Ma Nhai được khắc trực tiếp lên vách đá núi vôi dựng đứng, ở vị trí cao hơn mặt đất khoảng 20 mét. Ảnh Ngọc Quân.
Giữa vùng núi đá vôi trùng điệp ở miền Tây Nghệ An, văn bia cổ “Ma nhai kỷ công bi ký” vẫn tồn tại gần 700 năm như một chứng tích lịch sử đặc biệt của dân tộc. Theo Quyết định số 236/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về công nhận Bảo vật quốc gia, văn bia này là một trong sáu hiện vật của Nghệ An được vinh danh trong đợt xét duyệt mới đây.
Văn bia được khắc trên vách núi Thành Nam thuộc xã Con Cuông, huyện Con Cuông, có niên đại năm 1335 dưới triều Trần. Đây là loại “ma nhai”, tức hình thức khắc trực tiếp văn tự lên núi đá tự nhiên thay vì dựng bia đá riêng như thông thường. Theo các nhà nghiên cứu, đây hiện là tấm bia ma nhai cổ nhất Việt Nam còn được lưu giữ.
Nội dung bia ghi lại chiến công của Thái thượng hoàng Trần Minh Tông trong cuộc chinh phạt quân Ai Lao ở vùng biên viễn phía Tây Đại Việt vào đầu thế kỷ XIV. Thời điểm đó, quan hệ giữa Đại Việt và Ai Lao có nhiều bất ổn. Một số lực lượng ở khu vực miền Tây Nghệ An được hậu thuẫn đã nhiều lần quấy phá biên giới, gây khó khăn cho người dân địa phương.
Trước tình hình đó, vào năm Ất Hợi 1335, Thái thượng hoàng Trần Minh Tông trực tiếp chỉ huy quân đội tiến đánh Ai Lao. Trước sức mạnh quân nhà Trần, đối phương phải rút lui, từ bỏ ý định xâm phạm lãnh thổ Đại Việt.
Các chuyên gia đã rập thác, ghi chép toàn bộ nội dung, hình thức và hoa văn của văn bia để phục vụ công tác số hóa, nghiên cứu và bảo tồn.
Ảnh Ngọc Quân.
Trên đường trở về kinh thành, khi dừng chân tại chân núi Thành Nam, nhà vua đã giao cho danh thần Nguyễn Trung Ngạn biên soạn bài ký để khắc lên vách đá nhằm ghi nhớ chiến công này. Văn bia gồm 14 dòng với tổng cộng 155 chữ Hán cổ, mang phong cách thư pháp đặc trưng thời Trần. Đặc biệt, kích thước mỗi nét chữ trung bình lên tới hơn 10 cm, thuộc loại lớn hiếm thấy trong hệ thống văn bia Việt Nam.
Không chỉ có ý nghĩa về mặt quân sự và lịch sử, bia Ma Nhai còn được đánh giá là một di sản văn hóa quý hiếm của thời trung đại. Các chuyên gia cho rằng văn bia phản ánh tư tưởng bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, đồng thời thể hiện trình độ văn chương, nghệ thuật thư pháp và kỹ thuật chạm khắc đá của người Việt thời Trần.
Năm 2011, di tích bia Ma Nhai đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia. Những năm gần đây, địa phương đã đầu tư xây dựng đường lên xuống, biển chỉ dẫn và bảng giới thiệu nhằm phục vụ công tác bảo tồn cũng như tham quan của du khách.
Việc công nhận sẽ mở ra cơ hội quan trọng cho di tích trong việc được quan tâm, bảo vệ và đầu tư tu bổ đúng mức. Ảnh Ngọc Quân.
Đại diện chính quyền địa phương cho biết, việc được công nhận là Bảo vật quốc gia sẽ tạo thêm điều kiện để di tích được quan tâm bảo vệ và tu bổ đúng mức. Đồng thời, danh hiệu này cũng góp phần quảng bá hình ảnh văn hóa – lịch sử của miền Tây Nghệ An, thúc đẩy phát triển du lịch sinh thái và du lịch di sản tại địa phương.
Sau gần bảy thế kỷ tồn tại giữa núi rừng, văn bia Ma Nhai không chỉ là dấu tích của một chiến công thời Trần mà còn là minh chứng cho chiều sâu lịch sử và văn hóa lâu đời của dân tộc Việt Nam.
