Từ những nghi lễ, làn điệu chầu văn đến câu chuyện của các nghệ nhân, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đang được tiếp cận bằng công nghệ số, mở thêm cách thức bảo tồn, quảng bá di sản và kết nối với thế hệ trẻ.
Nghệ nhân và các nhà nghiên cứu giới thiệu nghi lễ, âm nhạc chầu văn trong tín ngưỡng thờ Mẫu. (Ảnh: Thiên Xuân – Hân Vy/Báo Tin tức và Dân tộc)
Số hóa để di sản đến gần người trẻ
Được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016, Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt là một loại hình di sản chứa đựng nhiều giá trị về tín ngưỡng, âm nhạc, diễn xướng và đời sống cộng đồng. Nghi lễ chầu văn, cùng các hình thức ca hát, múa, trang phục và không gian thờ tự, tạo nên một thực hành văn hóa có tính tổng hợp.
Tại Hà Nội, dự án tổ chức sự kiện ra mắt, tọa đàm chuyên sâu tại Đền Thủy Trung Tiên. (Ảnh: Thiên Xuân – Hân Vy/Báo Tin tức và Dân tộc)
Trong bối cảnh công nghệ ngày càng hiện diện trong đời sống, việc đưa những giá trị này lên môi trường số đang mở ra một phương thức tiếp cận mới. Một trong những hoạt động đáng chú ý là dự án “Gõ Chầu Thiên Hội” do nhóm sinh viên ngành Truyền thông, Trường Đại học FPT TP Hồ Chí Minh phối hợp với Trung tâm Xúc tiến Quảng bá Di sản Văn hóa Phi vật thể Việt Nam thực hiện.
Dự án hướng tới xây dựng thư viện dữ liệu số về Đạo Mẫu Việt Nam, gồm hình ảnh, video nghi lễ, tư liệu phỏng vấn nghệ nhân, nhà nghiên cứu cùng các tài liệu liên quan. Tại Hà Nội, nhóm tổ chức ra mắt và tọa đàm tại Đền Thủy Trung Tiên; ở Huế, các thành viên điền dã, ghi hình thực hành hầu đồng, phỏng vấn nghệ nhân và nhà nghiên cứu. Dự kiến, những tư liệu này tiếp tục được xử lý, hệ thống hóa và giới thiệu thông qua triển lãm đa phương tiện.
Các bạn sinh viên cũng trải nghiệm tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu và nghệ thuật Hầu đồng tại Huế. (Ảnh: Thiên Xuân – Hân Vy/Báo Tin tức và Dân tộc)
Trưởng dự án Văn Hồng Thiên cho biết việc triển khai ở nhiều địa phương giúp nhóm tiếp cận những sắc thái khác nhau trong thực hành tín ngưỡng. Với Nghệ nhân Ưu tú Lê Văn Ngộ, việc sinh viên trực tiếp gặp gỡ nghệ nhân, cộng đồng thực hành và tham gia nghiên cứu cũng là cách để người trẻ hiểu di sản từ thực tế thay vì chỉ tiếp cận qua sách vở.
Từ thư viện số đến trải nghiệm văn hóa
Số hóa di sản không dừng ở việc tạo ra một kho tư liệu trực tuyến. Khi dữ liệu được hệ thống hóa, đây có thể trở thành nguồn tài nguyên phục vụ nghiên cứu, giáo dục, truyền thông và phát triển du lịch văn hóa.
Nhóm sinh viên dự án “Gõ Chầu Thiên Hội” ghi hình, thu thập tư liệu nghi lễ Hầu đồng trong chuyến điền dã tại Huế phục vụ số hóa di sản. (Ảnh: Thiên Xuân – Hân Vy/Báo Tin tức và Dân tộc)
Chuyên gia du lịch Phan Yến Ly cho rằng khi di sản được xây dựng thành những câu chuyện văn hóa, du khách có thể tìm hiểu trước về nghi lễ, âm nhạc và đời sống tín ngưỡng trước khi trực tiếp đến các điểm thực hành. Từ đó, các địa phương có thể nghiên cứu những sản phẩm như tour trải nghiệm, không gian trình diễn, triển lãm số hoặc bảo tàng số.
Thực hành hoạt động tín ngưỡng thờ mẫu tại Huế. (Ảnh: Thiên Xuân – Hân Vy/Báo Tin tức và Dân tộc)
Tuy nhiên, đưa di sản lên môi trường số cũng đặt ra yêu cầu về tính chính xác và cách thức truyền tải. Tín ngưỡng thờ Mẫu là một thực hành sống, được cộng đồng trao truyền và biến đổi theo từng không gian văn hóa. Vì vậy, quá trình số hóa cần có sự tham gia của nghệ nhân, nhà nghiên cứu, cộng đồng thực hành cùng các đơn vị văn hóa, công nghệ và giáo dục.
UNESCO cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo vệ và trao truyền di sản, đồng thời lưu ý việc thương mại hóa không được làm sai lệch ý nghĩa và mục đích của thực hành tín ngưỡng.
Trang phục khi nghệ nhân thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tại Huế khá bắt mắt người xem. (Ảnh: Thiên Xuân – Hân Vy/Báo Tin tức và Dân tộc)
Trong không gian số, những hình ảnh về hầu đồng, tiếng hát văn hay câu chuyện của nghệ nhân vì thế không chỉ là dữ liệu lưu trữ. Nếu được thực hiện có trách nhiệm, đó có thể trở thành cầu nối để di sản tiếp tục được nhận diện, tìm hiểu và thực hành trong đời sống đương đại.
