Ký ức về Vua Bà và niềm tin của người dân vùng địa linh
Bà Triệu (Triệu Thị Trinh) sinh năm 226 tại quận Cửu Chân xưa, nổi tiếng với khí phách kiên cường và câu nói bất hủ về hoài bão “cưỡi cơn gió mạnh, đạp luồng sóng dữ”. Năm 248, bà cùng anh trai phất cờ khởi nghĩa chống quân Ngô xâm lược. Dù đã có những trận đánh oanh liệt khiến quân thù khiếp sợ, trước sức mạnh áp đảo của tướng giặc, bà đã chọn tuẫn tiết trên đỉnh Tùng Sơn khi mới 23 tuổi để giữ trọn khí tiết.
Cảm phục trước sự hy sinh ấy, người dân Phú Điền đã xây dựng đền miếu để thờ phụng bà từ khoảng thế kỷ VII. Trong tâm thức của người dân nơi đây, Bà Triệu không chỉ là một vị tướng lịch sử mà đã hóa thân thành “Vua Bà”, Thành hoàng làng luôn phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt. Ông Nguyễn Văn Tĩnh, Trưởng phòng Quản lý Khu di tích, cho biết đình làng Phú Điền đóng vai trò đặc biệt quan trọng khi lưu giữ rõ nét nhất sự gắn kết giữa tín ngưỡng thờ Bà Triệu với đời sống sinh hoạt của cư dân địa phương qua hàng trăm năm.
Đình làng Phú Điền trong Quần thể di tích lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật đền Bà Triệu (Ảnh: Báo Văn Hóa)
Nghệ thuật kiến trúc cổ và những mảng chạm khắc tinh xảo
Về mặt kiến trúc, đình Phú Điền tọa lạc trên khu đất cao, quay hướng tây nam nhìn về núi Tùng – nơi đặt lăng mộ Bà Triệu. Ngôi đình hiện nay mang đậm dấu ấn nghệ thuật thời Nguyễn với quy mô bề thế nhưng vẫn giữ được nét thanh thoát. Khuôn viên đình gây ấn tượng ngay từ lối vào với hệ thống nghi môn tứ trụ bằng đá xanh nguyên khối, chạm khắc hình tứ linh, chim phượng và nghê chầu hết sức công phu.
Tòa đại đình được xây dựng theo cấu trúc chữ Đinh gồm 5 gian với hệ thống cột gỗ lớn nâng đỡ mái đình uốn cong cổ kính. Điểm giá trị nhất về mỹ thuật nằm ở các vì kèo, đầu dư và cấu kiện gỗ bên trong. Tại đây, các nghệ nhân xưa đã sử dụng nhiều kỹ thuật chạm nổi, chạm bong tinh xảo để tái hiện các đề tài long – ly – quy – phượng, cá chép hóa rồng hay các cảnh sinh hoạt dân gian. Những mảng điêu khắc này không chỉ làm đẹp công trình mà còn gửi gắm khát vọng về một cuộc sống bình yên, no ấm của người dân vùng đất Phú Điền.
Kiến trúc và họa tiết điêu khắc đầy tính thẩm mỹ của đình làng (Ảnh: Báo Văn Hóa)
Không gian thờ tự bên trong đình làng Phú Điền (Ảnh: Báo Văn Hóa)
Sức sống của lễ hội và không gian văn hóa cộng đồng
Trải qua nhiều biến thiên, đình làng vẫn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng bền bỉ của làng quê. Hằng năm, từ mùng 1 đến 24/2 âm lịch, lễ hội đền Bà Triệu được tổ chức long trọng với không gian chính trải rộng từ đền thờ đến đình làng. Vào các năm chẵn, lễ hội diễn ra với quy mô lớn từ ngày 19 đến 23/2 âm lịch, thu hút đông đảo du khách và người dân tham gia các nghi thức tế lễ truyền thống.
Không gian đình làng trong những ngày hội trở nên náo nhiệt với các trò chơi dân gian như đấu cờ người, đánh đu dây, nấu cơm thi,… mang đậm nét văn hóa xứ Thanh. Bên cạnh đó, vào ngày 2/10 âm lịch hàng năm – tương truyền là ngày sinh của Bà Triệu, dân làng Phú Điền còn duy trì lễ cơm mới để tạ ơn thần linh. Sự kết hợp giữa di sản kiến trúc và các hoạt động lễ hội truyền thống đã biến đình làng Phú Điền thành một “di sản sống”, nơi lòng yêu nước và đạo lý uống nước nhớ nguồn được trao truyền qua nhiều thế hệ.
