Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030 của Việt Nam đã nêu bật vai trò của các nhóm ngành biểu diễn nghệ thuật, trong đó múa là một thành tố quan trọng. Tuy nhiên, trong khi nghệ thuật múa sở hữu nền tảng di sản phong phú như múa dân gian, múa cung đình, múa nghi lễ tín ngưỡng được công nhận trên trường quốc tế, đây lại là lĩnh vực đang có ít sự nghiên cứu từ góc độ kinh tế sáng tạo khi so với âm nhạc, điện ảnh hay du lịch văn hóa.
Ngôn ngữ chuyển động và sức mạnh truyền tải bản sắc
Múa không chỉ là hình thức biểu đạt thẩm mỹ mà còn là một hệ ký hiệu văn hóa đa tầng. Khác với các loại hình nghệ thuật dựa trên văn bản, múa sở hữu ưu thế của một ngôn ngữ phi ngôn từ, giúp khán giả toàn cầu tiếp nhận thông điệp văn hóa mà không gặp rào cản về chữ viết hay lời nói.
Tại Việt Nam, mỗi loại hình múa mang theo những giá trị riêng biệt: múa dân gian gắn với lễ hội cộng đồng, múa cung đình phản ánh chuẩn mực thẩm mỹ cao, múa tín ngưỡng kết nối con người với thế giới tâm linh. Sự giao thoa giữa các chất liệu này với kỹ thuật múa đương đại đã tạo ra những sản phẩm văn hóa có khả năng cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Vở múa “Sương sớm” (The Mist) của Arabesque Việt Nam là một minh chứng sống động cho quy trình chuyển hóa di sản này. Tác phẩm đã chắt lọc những hình ảnh lao động nông nghiệp quen thuộc như cấy, gặt, thả lưới để biến chúng thành những biểu tượng nghệ thuật trừu tượng đầy cảm xúc. Sự kết hợp giữa kỹ thuật ballet tinh tế và tính tự do của múa đương đại đã giúp “Sương sớm” nhận được sự tán thưởng từ khán giả Mỹ và châu Âu, biến những cử chỉ đời thường thành phương tiện quảng bá văn hóa đặc sắc.
Vở múa “Sương sớm” (Ảnh: Thời báo Văn học Nghệ thuật)
Tiếp nối tinh thần đương đại hóa di sản, vở diễn “Tứ Phủ” của đạo diễn Việt Tú đã tái cấu trúc nghi lễ hầu đồng thành một trải nghiệm múa sân khấu đầy sức hấp dẫn. Tác phẩm không đơn thuần sao chép nghi lễ mà tập trung vào việc duy mỹ hóa các động tác tay, vòng xoay và bước chân của thanh đồng, kết hợp cùng nghệ thuật thị giác và ánh sáng hiện đại. “Tứ Phủ” đã chứng minh rằng ngay cả những di sản mang tính tâm linh sâu sắc cũng có thể trở thành một sản phẩm công nghiệp văn hóa chuyên nghiệp nếu được đầu tư về tư duy nghệ thuật và quy trình sản xuất bài bản.
Vở múa “Tứ Phủ” (Ảnh: Thời báo Văn học Nghệ thuật)
Ở một hướng tiếp cận ngược lại, “Hồ Thiên Nga – VNOB” của Nhà hát Nhạc Vũ Kịch Việt Nam lại cho thấy khả năng bản địa hóa tinh hoa thế giới. Thay vì chỉ trình diễn kỹ thuật ballet cổ điển khô cứng, các nghệ sĩ Việt đã thổi vào tác phẩm cảm xúc và thẩm mỹ dân tộc thông qua các họa tiết hoa sen, rồng, mây nước trên trang phục và cách nhấn nhá nhịp điệu phù hợp với hình thể người Việt. Vở diễn khẳng định Việt Nam hoàn toàn có thể sản xuất những tác phẩm ballet tinh hoa, giảm phụ thuộc vào các đoàn quốc tế và tự tin ghi dấu ấn trên bản đồ nghệ thuật toàn cầu.
Vở ballet “Hồ Thiên Nga – VNOB” (Ảnh: Thời báo Văn học Nghệ thuật)
Chiến lược tích hợp để phát triển bền vững
Dù đã đạt được những thành công nhất định, múa Việt Nam vẫn đang đứng trước thách thức về việc cân bằng giữa giá trị nghệ thuật và hiệu quả thương mại. Phần lớn các dự án tiêu biểu hiện nay vẫn dựa trên sáng kiến cá nhân hoặc tổ chức riêng lẻ, thiếu đi một chiến lược tổng thể mang tầm vóc quốc gia. Các rào cản về chi phí dàn dựng, hạn chế trong việc số hóa tác phẩm và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ đang là những điểm nghẽn cần được tháo gỡ bằng những chính sách hỗ trợ đồng bộ.
Để phát triển thương hiệu quốc gia dựa trên nghệ thuật múa, cần thiết phải thiết lập một mô hình kinh tế và văn hóa tích hợp. Quy trình này bắt đầu từ việc nhận diện di sản, chuyển hóa sang sáng tạo đương đại, sau đó đẩy mạnh lưu diễn quốc tế kết hợp với các sản phẩm số hóa và bảo hộ bản quyền nghiêm ngặt. Sự vào cuộc của hệ thống chính sách, từ quỹ phát triển đến chiến lược truyền thông quốc tế, sẽ là bệ phóng để múa Việt Nam không chỉ là hình thức biểu diễn thẩm mỹ mà còn là công cụ mạnh mẽ gia tăng sức mạnh mềm quốc gia.
Một tiết mục biểu diễn múa trong khuôn khổ Ngày Văn hóa Việt Nam tại Nga (Ảnh: Báo Thế giới & Việt Nam)
Có thể khẳng định, múa Việt Nam đang nắm giữ chìa khóa quan trọng để mở cánh cửa lớn của công nghiệp văn hóa. Khi di sản được tái hiện và hòa nhập vào dòng chảy toàn cầu bằng ngôn ngữ chuyển động giàu ý nghĩa, múa sẽ thực sự trở thành phương tiện truyền tải văn hóa sáng tạo, hiệu quả, giúp nâng tầm vị thế và giá trị của dân tộc trên trường quốc tế.
