Là lễ hội truyền thống lớn nhất trong năm của người dân vùng đảo Hà Nam, Lễ hội Xuống đồng không chỉ đánh dấu thời điểm bắt đầu một vụ mùa mới mà còn phản ánh đời sống tín ngưỡng, tinh thần cộng đồng và ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống ấm no, hạnh phúc. Năm 2024, lễ hội đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, khẳng định những giá trị văn hóa đặc sắc được cộng đồng địa phương gìn giữ qua nhiều thế hệ.
 

Lễ hội Xuống đồng – lễ hội truyền thống đặc sắc của người dân Hà Nam. Ảnh: QN

Nghi lễ cầu mùa được trao truyền qua nhiều thế hệ

Theo dự kiến, Lễ hội Xuống đồng năm nay sẽ diễn ra trong 2 ngày 18 và 19.7, tức mùng 5 – 6.6 âm lịch, tại Di tích quốc gia đình Cốc, phường Phong Cốc. Lễ hội được tổ chức trước thời điểm người dân bước vào vụ gieo cấy, bắt nguồn từ tục làm lễ Hạ điền và Thượng điền của cư dân vùng Hà Nam.

Trong đời sống tinh thần của cộng đồng địa phương, đây là dịp để người dân bày tỏ lòng biết ơn đối với Thần Nông và Thành Hoàng làng – những vị thần được tin là đã phù hộ cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, bội thu. Qua nghi lễ, người dân gửi gắm ước vọng về một năm sản xuất thuận lợi, cuộc sống ấm no và bình an.

Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức cấy xuống đồng. Sau lễ tế yết, dâng hương Thần Nông và Thành Hoàng tại đình Cốc, chủ tế sẽ xuống thửa ruộng trước cửa đình để cấy những cây lúa đầu tiên trong sự chứng kiến của đông đảo người dân. Nghi thức này mang ý nghĩa mở đầu cho mùa vụ mới. Sau đó, các hộ dân mới đồng loạt xuống đồng cấy lúa trên ruộng của gia đình.

Từ một nghi lễ gắn với chu kỳ sản xuất nông nghiệp, Lễ hội Xuống đồng đã trở thành không gian văn hóa quan trọng của cộng đồng vùng đảo Hà Nam. Qua nhiều thế hệ, các nghi thức của lễ hội được trao truyền, góp phần duy trì ký ức văn hóa và mối liên kết giữa con người với đất đai, mùa màng và đời sống cộng đồng.

Từ nghi lễ cầu mùa đến ngày hội cộng đồng

Giống nhiều lễ hội truyền thống khác, Lễ hội Xuống đồng gồm hai phần: phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi nổi. Các hoạt động được tổ chức đan xen trong suốt thời gian diễn ra lễ hội, chủ yếu tại khu vực Di tích kiến trúc, nghệ thuật cấp quốc gia đình Cốc và không gian xung quanh.
 

Nhiều sự kiện đặc sắc sẽ diễn ra tại Lễ hội. Ảnh: QN

Nếu phần lễ thể hiện chiều sâu tín ngưỡng và những ước vọng của cộng đồng, phần hội lại mang đến không khí sôi động, thể hiện rõ tinh thần đoàn kết của người dân địa phương. Trong đó, hội thi cấy và hội thi bơi chải là những hoạt động thu hút đông đảo người dân, du khách tham gia và cổ vũ.

Hội thi cấy được tổ chức vào sáng sớm ngày 19.7, sau nghi lễ cấy xuống đồng, tại thửa ruộng phía trước cửa đình Cốc. Từ nghi thức mở đầu của chủ tế, hoạt động thi cấy tái hiện một cách sinh động không khí lao động sản xuất của cư dân nông nghiệp, đồng thời tạo nên sự gắn kết giữa các thành viên trong cộng đồng.

Trong khi đó, hội thi bơi chải diễn ra tại khu vực sông phía trước cửa đình Cốc. Phần thi bơi yết được tổ chức vào chiều 18.7, còn phần thi bơi chính hội diễn ra vào sáng 19.7 với sự tham gia của 16 đội đến từ phường Liên Hòa và phường Phong Cốc. Các đội tranh tài ở 4 nội dung gồm bơi sào nam, bơi sào nữ, bơi dầm nam và bơi dầm nữ.

Gìn giữ bản sắc vùng đảo bên dòng Bạch Đằng

Gắn với không gian sông nước bên dòng sông Bạch Đằng lịch sử, Lễ hội Xuống đồng mang đậm dấu ấn văn hóa của vùng đảo Hà Nam. Từ nghi thức tế lễ đến hoạt động hội, dấu ấn của cộng đồng được thể hiện rõ nét khi người dân không chỉ tham gia với tư cách khán giả mà còn trực tiếp thực hành, tổ chức và trao truyền các giá trị văn hóa của lễ hội.

Bởi vậy, Lễ hội Xuống đồng không đơn thuần là một hoạt động tín ngưỡng hay nghi lễ cầu mùa. Trong không gian lễ hội, ký ức về nguồn cội, đời sống sản xuất và tinh thần cộng đồng được kết nối với nhau. Người dân tưởng nhớ các vị thần bảo hộ, gửi gắm ước vọng về mùa màng và cuộc sống, đồng thời cùng nhau tạo nên một sân chơi văn hóa cộng đồng sống động.

Lễ hội Xuống đồng được tổ chức hàng năm với ý nghĩa cầu cho quốc thái dân an, mùa màng bội thu, đời sống nhân dân ấm no, hạnh phúc. Ảnh: QN

Việc Lễ hội Xuống đồng được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2024 càng khẳng định giá trị của một di sản được hình thành, thực hành và gìn giữ trong đời sống cộng đồng. Từ những nghi lễ cầu mùa được trao truyền qua nhiều thế hệ đến những cuộc thi cấy, thi bơi chải đầy sức sống, lễ hội tiếp tục cho thấy khả năng thích ứng và lan tỏa của văn hóa truyền thống trong đời sống đương đại.

Với người dân vùng đảo Hà Nam, Lễ hội Xuống đồng vì thế không chỉ là lời cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu. Đó còn là dịp để cộng đồng cùng nhìn lại cội nguồn, củng cố sự gắn kết và tiếp tục trao truyền những giá trị văn hóa đặc sắc của quê hương bên dòng Bạch Đằng lịch sử.