Trong bối cảnh Xẩm ngày càng ít xuất hiện trong sinh hoạt đương đại, đặc biệt với công chúng trẻ, việc duy trì một lớp học thực hành giữa khu đô thị hiện đại không phải điều dễ dàng. Thế nhưng, tại nhà sinh hoạt cộng đồng Lake 1 và Lake 2 của khu đô thị Ecopark, từ xa, chúng tôi đã nghe thấy tiếng sênh phách lách cách, tiếng đàn nhị mộc mạc và những làn điệu hát Xẩm lại vang lên. Với cư dân nơi đây, đó là dấu hiệu quen thuộc cho biết buổi sinh hoạt của lớp học hát Xẩm do nghệ nhân Tạ Hạnh truyền dạy đang bắt đầu.
Khi đến lớp cô nhận được sự đón chào nồng nhiệt của các em và học viên. Ảnh: Nhóm PV
Từ nhà sinh hoạt cộng đồng của khu đô thị ecopark , những thanh âm quen mà lạ dần hiện rõ. Trong không gian giản dị ấy, nghệ nhân Tạ Hạnh bắt đầu một buổi học Xẩm như nhiều buổi khác vẫn diễn ra đều đặn suốt thời gian qua. Lớp học trở thành một khoảng lặng hiếm hoi giữa khu đô thị hiện đại, nơi Xẩm được thực hành một cách tự nhiên, không tách rời đời sống.
Không bảng hiệu, không học phí, lớp học cộng đồng Ecopark của cô diễn ra đều đặn mỗi tuần từ 15h đến 17h30. Giữa một khu đô thị hiện đại, lớp học nhỏ ấy giống như một khoảng lặng, nơi những thanh âm cổ xưa của Xẩm tìm được chỗ đứng tự nhiên trong đời sống hôm nay.
Lớp học không chỉ có các em nhỏ mà còn có cả các bà, các mẹ đến tham dự cùng các con. Ảnh: Nhóm PV
Ngay từ đầu giờ, căn phòng đã rộn ràng tiếng chào hỏi. Người đến sớm trải chiếu, người đến sau nhẹ nhàng tìm chỗ ngồi. Trong lớp có em nhỏ mới bảy, tám tuổi; có sinh viên, người đi làm; thỉnh thoảng còn có những học viên khiếm thị đã quen với nhịp phách và tiếng đàn. Không phân biệt tuổi tác hay xuất phát điểm, tất cả cùng ngồi quây quần bên nhau, luyện giọng, tập gõ nhịp và cất lên những câu hát mộc mạc kể chuyện đời, chuyện người.
Ở giữa lớp, cô vừa dạy gõ phách vừa dạy hát. Khi thì nghệ nhân sử dụng trống mảnh và cặp kè gõ mẫu để học viên gõ cho chuẩn, khi lại cầm đàn nhị kéo những đoạn lưu không, xuyên tâm để mọi người dễ dàng vào đúng giọng và cảm nhận các câu đệm. Có lúc cô dừng lại chỉnh nhịp phách cho các em nhỏ, có lúc lại hát thị phạm, sửa cao độ để cả lớp tập theo. Mỗi chỗ chưa đúng đều được cô kiên nhẫn bẻ làn nắn điệu, tỉ mỉ cho từng người.
Trong quá trình học cô luôn nhẹ nhàng, chỉ dẫn các em luyện tập và học hát. Ảnh: Nhóm PV
Chia sẻ với chúng tôi về những ngày đầu mở lớp, nghệ nhân Tạ Hạnh cho biết ban đầu đây là các lớp sinh hoạt hè dành cho thiếu nhi, mang tính chất một lớp học hát Xẩm cộng đồng. Khi ấy, cô được ban quản trị tòa nhà mời tham gia với vai trò giáo viên dạy nghệ thuật truyền thống. Ban tổ chức hoạt động hè và các phụ huynh đều xác định lớp chỉ tổ chức trong dịp hè, nhằm tạo cho các em một không gian sinh hoạt văn hóa trong thời gian nghỉ học.
Tuy nhiên, trong quá trình học, không chỉ các em nhỏ mà cả sinh viên, người đi làm và những người lớn tuổi yêu Xẩm cũng tìm đến nhà nghệ nhân Tạ Hạnh, ngỏ ý xin được tham gia học cùng lớp sinh hoạt hè của các cháu. Từ nhu cầu tự nhiên ấy, khi mùa hè kết thúc, lớp học không dừng lại mà tiếp tục được duy trì đều đặn. Đến nay, lớp học đã trở thành một chiếu Xẩm quen thuộc của cộng đồng, được mọi người gọi bằng cái tên Chiếu Xẩm Ecopark.
Đến với lớp học, các em không chỉ được học hát Xẩm mà còn được cô chia sẻ từng câu chuyện, từng lời dạy tốt đẹp trong từng bài hát. Ảnh: Nhóm PV
Theo nghệ nhân Tạ Hạnh, dạy Xẩm cho trẻ nhỏ là một thử thách riêng. “Không thể dạy như người lớn, mà cũng không thể dỗ dành như dạy trẻ mẫu giáo. Quan trọng là phải có cách dẫn dắt bằng những câu chuyện chạm tới cảm xúc để các con không chán,” cô chia sẻ. Ban đầu, có những em đến lớp chỉ vì bố mẹ đăng ký sinh hoạt hè, trong đầu vẫn còn háo hức với bóng đá hay các trò chơi vận động. Những lúc ấy, cô không ép các em phải hát, mà kể chuyện về những người khiếm thị xưa mưu sinh bằng nghề hát rong, về cách ông bà dùng làn điệu Xẩm để kể chuyện đời và răn dạy con cháu.
Bài Xẩm đầu tiên các em được học là “Công cha nghĩa mẹ”, lồng điệu từ những câu ca dao quen thuộc. Dù đã từng nghe, nhưng khi được hát lên bằng làn điệu Xẩm, các em tỏ ra thích thú. Các em về nhà hát nghêu ngao, tuy chưa tròn trịa nhưng lại khiến ông bà, cha mẹ cảm thấy gần gũi và ý nghĩa. Cũng từ đó, lớp học thu hút cả những học viên ngoài 70 tuổi cùng tham gia.
Ngoài các em nhỏ, các cô bà chú bác đều rất hứng thú khi tham gia lớp học đặc biệt này. Ảnh: Nhóm PV
Trong lớp học, cô Hạnh không chọn những bài Xẩm cổ khó nhớ. Thay vào đó là những bài thơ quen thuộc trong sách Tiếng Việt cấp 1, cấp 2 của Trần Đăng Khoa, Lâm Thị Mỹ Dạ, Nguyễn Duy. Những câu thơ lục bát đã nằm sẵn trong trí nhớ trẻ nhỏ, chỉ cần phân tích ý nghĩa, lồng điệu phù hợp là thành bài hát. Nhờ vậy, Xẩm đến với các em nhẹ nhàng, không gượng ép.
Không chỉ dạy các em hát, cô Hạnh tạo điều kiện cho em biểu diễn các chương trình âm nhạc lớn nhỏ như Lễ hội Văn hoá thế giới Hoàng Thành Thăng Long, Nghệ Tân Kỳ hay Say Xẩm. Ảnh: Nhóm PV
Trò chuyện với các em nhỏ trong lớp, chúng tôi nghe được những lý do rất giản dị khi đến với Xẩm. Có em nói thích vì “nghe lạ mà hay”, có em muốn tìm hiểu âm nhạc truyền thống của ông bà. “Ban đầu con chưa biết Xẩm là gì, nhưng được cô dạy từng câu hát, kể chuyện về từng bài nên con thấy rất hay và lớp học cũng rất vui,” em Nguyễn Thị Nhật Minh (8 tuổi) chia sẻ.
Các em đến lớp học với niềm vui và sự thích thú với loại hình âm nhạc truyền thống - Xẩm, thông qua sự truyền lửa của cô Tạ Hạnh. Ảnh: Nhóm PV
Qua quan sát, chúng tôi còn thấy trên một bức tường nhỏ của khu nhà cộng đồng treo kín những bức ảnh kỷ niệm, ghi lại hành trình nhiều năm của lớp học Xẩm. Trong khung hình là cô Tạ Hạnh đứng giữa các thế hệ học trò: có những gương mặt còn rất nhỏ, tay cầm phách vụng về; có những em nay đã lớn, tự tin đứng trên sân khấu; xen lẫn là những buổi biểu diễn, liên hoan và những lần cả lớp quây quần bên nhau sau giờ học. Những bức ảnh lặng lẽ nối tiếp nhau trên tường, như một cuốn nhật ký không lời, cho thấy lớp học không chỉ là nơi dạy hát, mà đã trở thành một phần ký ức chung của nhiều thế hệ yêu Xẩm.
Bức tường ghi lại những khoảnh khắc đáng yêu của lớp học. Ảnh: Nhóm PV
Sau hơn nửa năm tích cực học tập, lớp học đã có những tiết mục “làm vốn”. Từ các bài Xẩm ngắn, phù hợp với từng lứa tuổi, học viên được nghệ nhân Tạ Hạnh dàn dựng và luyện tập kỹ lưỡng để tham gia biểu diễn tại các sự kiện cộng đồng, trong đó có chương trình chào mừng Ngày Quốc khánh 2/9 do cư dân khu đô thị tổ chức.
Tháng 10/2025, 02 tiết mục của lớp được lựa chọn tham gia “Lễ hội Văn hóa Thế giới tại Hoàng thành Thăng Long”, đánh dấu lần đầu tiên những học viên “không chuyên” được đứng trên sân khấu lớn. Sau đó, lớp học tiếp tục góp mặt tại các sự kiện như “Nghệ Tân Kỳ”, “Say Xẩm” và các buổi biểu diễn tại không gian phố cổ Hà Nội.Những tiết mục mộc mạc, trong trẻo của các em nhỏ và học viên nhiều lứa tuổi đã để lại ấn tượng tốt đẹp, cho thấy Xẩm hoàn toàn có thể sống được trong đời sống đô thị hiện đại nếu được trao truyền bằng sự kiên nhẫn và tình yêu.
Không chỉ có lớp học ở Ecopark, những hạt giống Xẩm tiếp tục được gieo đi theo nhiều hướng khác nhau. Tại nhà riêng ở Nghĩa Tân cô cũng truyền dạy một lớp hát xẩm cho cộng đồng cư dân phường Nghĩa Đô vào chiều thứ Ba hàng tuần. Bên cạnh hoạt động cộng đồng, tại Trung tâm Nghệ thuật Truyền thống UNESCO Hà Nội, nghệ nhân Tạ Hạnh luôn quan tâm tạo điều kiện cho các bạn trẻ, đặc biệt là các bạn khiếm thị, được tiếp cận với các nghệ sĩ lớn và theo đuổi âm nhạc truyền thống.
Cô Hạnh và Danh Khoa tại chung khảo cuộc thi “Trình diễn di sản văn hoá phi vật thể”. Ảnh: NVCC
Nguyễn Danh Khoa là một trường hợp tiêu biểu. Khoa, 17 tuổi, khiếm thị, hiện đang theo học hệ trung cấp tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam. Không chỉ được học hát Xẩm, Khoa còn được nghệ nhân Tạ Hạnh động viên sáng tác thơ lục bát để lồng điệu.
Từ những bài thơ mộc mạc viết về chính ngôi trường THPT Sóc Sơn, nghệ nhân lồng điệu, thu âm mẫu gửi để Khoa nghe và tập theo. Tiết mục Xẩm của Khoa trong Ngày truyền thống nhà trường đã để lại nhiều ấn tượng, từ đó Ban Giám hiệu tạo điều kiện để em thành lập Câu lạc bộ ca nhạc truyền thống Tre Xanh – cái tên do chính nghệ nhân Tạ Hạnh gợi ý.
CLB Tre Xanh với sự dẫn dắt của cô đã được tham gia nhiều cuộc thi lớn nhỏ tại Hà Nội. Ảnh: NVCC
Không dừng lại ở sinh hoạt nội bộ, Câu lạc bộ Tre Xanh đã mang tiết mục Xẩm “Tre Việt Nam” do nghệ nhân Tạ Hạnh lồng điệu từ bài thơ cùng tên của nhà thơ Nguyễn Duy – tham gia cuộc thi các ban nhạc, nhóm nhạc học sinh THPT trên địa bàn Hà Nội và đạt Giải Ba, để lại dấu ấn tốt đẹp với Ban Giám khảo và khán giả.
Khi được trò chuyện với Khoa, Khoa chia sẻ với chúng tôi “Cô hát mẫu, em nghe, tập lại rồi gửi bản thu để cô góp ý”. Từng hơi thở, từng chỗ xuống câu đều được chỉnh sửa cẩn thận. Khi nhận thấy Khoa có thể tiến xa hơn, cô giới thiệu thêm thầy dạy đàn để em học cách tự đệm cho chính tiếng hát của mình - một việc tưởng chừng đơn giản nhưng vô cùng thử thách với người không nhìn thấy ánh sáng.
Giữa đời sống hiện đại, khi những trào lưu mới liên tục xuất hiện, lớp học nhỏ ấy vẫn đều đặn sáng đèn mỗi tuần. Và theo từng nhịp phách vang lên trong buổi chiều yên ả, Xẩm tiếp tục được trao truyền lặng lẽ nhưng bền bỉ như cách người nghệ nhân vẫn tin rằng: chỉ cần còn người hát, còn người nghe, thì ngọn lửa di sản sẽ chưa bao giờ tắt.
Tác giả: Cẩm Tú
Những tin mới hơn
Những tin cũ hơn
