Buổi họp giao ban đầu năm Bính Ngọ của Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển văn hóa Đông Nam Á (Ảnh: Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển văn hóa Đông Nam Á)
Thay mặt ban lãnh đạo, đồng chí Viện trưởng Phạm Văn Thăng gửi tới toàn thể cán bộ hội viên lời chúc sức khỏe đầu xuân năm mới, chúc cho một năm mới an khang thịnh vượng, tài lộc dồi dào, gặp nhiều may mắn và công việc luôn suôn sẻ, hanh thông. Song, phía sau những lời chúc đầu xuân là một thông điệp rõ ràng về trách nhiệm: năm 2026 sẽ là năm Viện cần khẳng định mạnh mẽ hơn vai trò nòng cốt của một đơn vị nghiên cứu hàng đầu Việt Nam trong lĩnh vực bảo tồn di sản, văn hóa tín ngưỡng và thực hành lễ hội truyền thống.
Mùa xuân, theo nhịp điệu văn hóa Việt, là mùa của lễ hội. Lễ hội không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng, mà còn là không gian thực hành ký ức cộng đồng, tái tạo cấu trúc xã hội và củng cố bản sắc địa phương. Tuy nhiên, chính trong thời điểm sôi động ấy, những thách thức về quản trị, bảo tồn và phát triển lại bộc lộ rõ rệt hơn bao giờ hết. Sự thương mại hóa, xu hướng “sân khấu hóa” nghi thức, áp lực truyền thông mạng xã hội, hiện tượng livestream nghi lễ tâm linh, hay sự can thiệp của trí tuệ nhân tạo vào quá trình số hóa di sản… tất cả đang đặt lễ hội truyền thống trước một giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc.
Lễ hội mùa xuân trong bối cảnh đất nước chuyển mình đặt ra nhiều vấn đề cần được nghiên cứu kỹ lưỡng nhằm đưa ra phương pháp bảo tồn và phát huy tối ưu (Ảnh: Thanh niên)
Trong chương trình công tác năm nay, Viện xác định nhiệm vụ trọng điểm là tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề: “Lễ hội mùa xuân 2026 trong bối cảnh chuyển đổi số: Bảo tồn, thích ứng và phát triển bền vững văn hóa truyền thống”. Đề cương hội thảo cho thấy một tầm nhìn mang tính hệ thống và thời sự.
Trước hết, hội thảo hướng đến phân tích những biến đổi văn hóa của lễ hội trong kỷ nguyên số. Khi mạng xã hội trở thành không gian thứ hai của cộng đồng, lễ hội không còn giới hạn trong địa điểm vật lý mà được “kéo giãn” vào không gian trực tuyến. Điều này mở ra cơ hội quảng bá rộng rãi, song cũng đặt ra câu hỏi về tính nguyên gốc (authenticity) của nghi lễ. Khi một nghi thức được quay cận cảnh, chỉnh sửa, phát tán theo “trend”, liệu tính thiêng có bị giản lược thành nội dung tiêu dùng? Công nghệ là công cụ bảo tồn hay là tác nhân tái cấu trúc văn hóa? Đây không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà là vấn đề phương pháp luận trong nghiên cứu di sản phi vật thể.
Bên cạnh đó là bài toán quản trị lễ hội trong bối cảnh pháp lý mới. Phân quyền giữa cộng đồng chủ thể – chính quyền – doanh nghiệp du lịch vẫn là một điểm nghẽn. Việc pháp lý hóa nghi thức truyền thống, nếu quá cứng nhắc, có thể làm mất tính linh hoạt vốn có của thực hành dân gian; nhưng nếu buông lỏng quản lý, nguy cơ lệch chuẩn, phản cảm và thương mại hóa tràn lan lại gia tăng. Ứng dụng công nghệ số trong kiểm soát đám đông, bảo đảm an ninh, bảo vệ môi trường lễ hội là xu hướng tất yếu, song cần được đặt trong nguyên tắc tôn trọng cấu trúc văn hóa bản địa.
Một trục thảo luận quan trọng khác là kinh tế lễ hội và phát triển du lịch bền vững. Lễ hội đã và đang trở thành sản phẩm du lịch văn hóa có giá trị kinh tế cao. Tuy nhiên, ranh giới giữa khai thác hợp lý và lạm dụng di sản rất mong manh. Hội thảo dự kiến đặt vấn đề xây dựng bộ chỉ số đo lường “bền vững văn hóa” – một cách tiếp cận mang tính liên ngành, kết hợp nhân học, quản trị công và kinh tế sáng tạo. Chỉ khi có công cụ đánh giá cụ thể, việc phát triển du lịch lễ hội mới tránh được tình trạng tăng trưởng nóng nhưng suy giảm giá trị tinh thần.
Đặc biệt, đề cương hội thảo nhấn mạnh vai trò của cộng đồng chủ thể và vấn đề bảo tồn tính thiêng. Nghệ nhân, chức sắc, người thực hành nghi lễ chính là trung tâm của di sản. Sự thay đổi nhận thức của thế hệ trẻ, sự chuyển dịch từ không gian làng xã sang môi trường số, đòi hỏi những phương thức giáo dục di sản mới. Bảo tồn nguyên trạng hay chấp nhận thích ứng? Tính thiêng có thể được tái tạo trong không gian số hay không? Đây là những câu hỏi vừa học thuật vừa thực tiễn, đòi hỏi sự đối thoại đa chiều.
Quảng bá lễ hội phải tuân thủ vấn đề bảo vệ tính linh thiêng của văn hóa di sản (Ảnh: Báo Nhân Dân)
Không dừng ở phạm vi quốc gia, hội thảo còn mở rộng so sánh với kinh nghiệm khu vực Đông Nam Á và chuẩn mực quốc tế của UNESCO về di sản văn hóa phi vật thể. Trong bối cảnh hội nhập, việc tham chiếu các mô hình chuyển đổi số thành công tại Thái Lan, Indonesia, Nhật Bản hay Hàn Quốc sẽ góp phần định vị cách tiếp cận phù hợp cho Việt Nam.
Từ một cuộc họp giao ban đầu xuân, có thể thấy Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á đang chủ động định hình một chương trình nghiên cứu mang tính chiến lược. Mục tiêu không chỉ là xuất bản kỷ yếu hay ban hành khuyến nghị chính sách, mà xa hơn là đề xuất mô hình “Lễ hội mùa xuân bền vững trong kỷ nguyên số” – nơi bảo tồn và phát triển không đối lập, mà tương hỗ trên nền tảng tri thức khoa học.
Một số hình ảnh sau buổi họp (Ảnh: Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển văn hóa Đông Nam Á)
Trong dòng chảy hiện đại hóa, lễ hội mùa xuân vẫn là một trong những “mạch ngầm” quan trọng nuôi dưỡng bản sắc văn hóa dân tộc. Tuy nhiên, bảo tồn di sản hôm nay không thể dừng ở việc lưu giữ hình thức, mà phải tiếp cận bằng tư duy hệ thống, liên ngành và thích ứng công nghệ. Buổi họp giao ban đầu năm Bính Ngọ của Viện không chỉ mở ra một năm công tác mới, mà còn gợi lên một cam kết học thuật: đối diện thẳng thắn với những biến động của thời đại, để từ đó kiến tạo những giải pháp thực tiễn, góp phần bảo đảm cho lễ hội truyền thống Việt Nam tiếp tục sống động, bền vững và có vị thế trong không gian văn hóa toàn cầu.
Tác giả: Văn Hoá Đông Nam Á
Những tin mới hơn
Những tin cũ hơn
