Tuy nhiên, trước sự bùng nổ mạnh mẽ của các nền tảng truyền thông số xuyên biên giới, công tác bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử qua màn ảnh đang đối mặt với nhiều thách thức mới. Thực tế cho thấy, các thế lực thù địch đã và đang lợi dụng các tác phẩm văn học nghệ thuật, đặc biệt là điện ảnh, để xuyên tạc sự thật, gieo rắc các quan điểm phiến diện, sai lệch nhằm gặm nhấm lòng tin và chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Thực trạng này đặt ra một yêu cầu cấp thiết đối với đội ngũ làm phim hôm nay: phải giữ vững tính chân thực lịch sử, đồng thời không ngừng nâng cao chất lượng nghệ thuật, tăng sức hấp dẫn của tác phẩm để chủ động đấu tranh, phản bác hiệu quả các sản phẩm độc hại.
Tính chân thực lịch sử – Thước đo giá trị của tác phẩm điện ảnh
Kể từ ngày 15/3/1953, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh thành lập Doanh nghiệp quốc gia Chiếu bóng và Chụp ảnh Việt Nam, điện ảnh cách mạng nước nhà đã đồng hành cùng mọi giai đoạn lịch sử của đất nước. Hàng nghìn tác phẩm thuộc nhiều thể loại từ phim tài liệu, phim truyện đến phim hoạt hình đã ra đời. Từ những viên gạch đầu tiên như “Con chim vành khuyên”, “Cánh đồng hoang”, “Em bé Hà Nội”,“Bao giờ cho đến tháng Mười”, “Chị Tư Hậu”, “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm”,… cho đến các bộ phim tạo tiếng vang gần đây như “Mùi cỏ cháy”, “Đào, phở và piano”, “Địa đạo: Mặt trời trong bóng tối”, “Mưa đỏ”,… tất cả đều khắc họa sâu sắc hiện thực khốc liệt của chiến tranh, đồng thời tôn vinh chiều sâu tâm hồn, lòng nhân ái và khát vọng hòa bình của con người Việt Nam.
“Cánh đồng hoang” là tác phẩm điện ảnh cách mạng kinh điển của điện ảnh Việt Nam (Ảnh: Sưu tầm)
Nhiều chuyên gia và đạo diễn gạo cội khẳng định, tính chân thực luôn là yêu cầu cốt lõi, là nguyên tắc tối thượng khi khai thác đề tài lịch sử, chiến tranh cách mạng. Đối với các sự kiện, nhân vật lịch sử đã được khẳng định, việc phản ánh trung thực bản chất là nền tảng của mọi sự sáng tạo.
Chia sẻ về vấn đề này, Nghệ sĩ Ưu tú Phi Tiến Sơn, đạo diễn bộ phim “Đào, phở và piano”, nhận định đề tài chiến tranh luôn là mảng đề tài phức tạp do tác phẩm nghệ thuật luôn có sự xuất hiện của yếu tố hư cấu và chịu chi phối bởi thế giới quan của người làm phim. Câu hỏi đặt ra là hư cấu đến mức độ nào và phương thức ra sao để không làm tổn thương đến sự thật lịch sử.
Theo đạo diễn Phi Tiến Sơn, tính trung thực phụ thuộc rất lớn vào góc nhìn và trải nghiệm cá nhân. Mỗi người lính trực tiếp cầm súng tại chiến trường cũng chỉ chứng kiến một lát cắt, một không gian và thời điểm nhất định nên không thể lấy kinh nghiệm cá nhân đơn lẻ để áp đặt, khái quát cho toàn bộ bức tranh tổng thể của cuộc chiến.
Trong điện ảnh, một số yếu tố hư cấu được khán giả đón nhận nếu nó phục vụ cho việc tôn vinh chân lý lịch sử. Ví dụ tiêu biểu trong phim “Đào, phở và piano” là cảnh quay cô gái Hà Nội ôm bom ba càng lao vào xe tăng địch. Dù sử liệu không ghi nhận một trường hợp cụ thể như vậy trong thực tế, nhưng chi tiết hư cấu này hoàn toàn thuyết phục người xem vì nó đại diện cho khí thế hào hùng, quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh của quân và dân Thủ đô. Tương tự với phim “Mưa đỏ”, dù vẫn tồn tại những tranh luận về các chi tiết kỹ thuật chiến trường tại Quảng Trị, nhưng giá trị lớn nhất của bộ phim là đã tái hiện thành công bầu không khí rực lửa, khốc liệt, khơi gợi cảm xúc mạnh mẽ cho công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.
Poster phim “Đào, phở và piano” (Ảnh: Sưu tầm)
Đồng quan điểm, đại diện Hội Điện ảnh Việt Nam khẳng định lịch sử không chỉ là chất liệu thô để sáng tạo mà là ký ức, là bản sắc và nền tảng tinh thần của một dân tộc. Điện ảnh là nghệ thuật nhưng không thể tách rời trách nhiệm xã hội. Người làm phim có quyền sử dụng các thủ pháp nghệ thuật, phóng tác để xây dựng hình tượng nhân vật có chiều sâu số phận, suy tư; tuy nhiên, sự sáng tạo đó bắt buộc phải đặt trên nền tảng tôn trọng sự thật khách quan, tuyệt đối không được đảo lộn các giá trị lịch sử đã được khẳng định.
Ranh giới này được phân định rõ ràng giữa các thể loại. Phim truyện cho phép hư cấu nâng cao sức biểu đạt, nhưng phim tài liệu – dòng phim vốn mang sứ mệnh “không nói gì khác ngoài sự thật” – đòi hỏi sự tôn trọng lịch sử một cách tuyệt đối. Các nhà làm phim tài liệu không được phép thêu dệt tình tiết mà phải dùng ngôn ngữ điện ảnh đặc trưng để giúp người xem suy ngẫm, rút ra những bài học sâu sắc, phục vụ công cuộc xây dựng con người và xã hội mới hôm nay.
Nâng cao chất lượng điện ảnh để xây dựng “sức đề kháng văn hóa”
Trong kỷ nguyên Cách mạng Công nghiệp 4.0, cuộc chiến bảo vệ nền tảng tư tưởng trên không gian mạng ngày càng phức tạp khi các sản phẩm truyền thông bẩn, xuyên biên giới có cơ hội phát tán nhanh chóng. Các thế lực thù địch đã chủ động sản xuất nhiều bộ phim tại nước ngoài, nơi nằm ngoài không gian pháp lý của Việt Nam, với dụng ý đen tối nhằm bóp méo hình ảnh cách mạng, kích động tâm lý cực đoan và chống phá Nhà nước.
Trước thực trạng này, việc ngăn chặn từ gốc thông qua các biện pháp hành chính đối với các sản phẩm sản xuất ở nước ngoài gặp nhiều rào cản. Do đó, Luật Điện ảnh hiện hành đã thiết lập cơ chế tiền kiểm và hậu kiểm chặt chẽ đối với mọi tác phẩm phát hành trong nước, kể cả trên môi trường Internet. Những sản phẩm vi phạm, có nội dung xuyên tạc lịch sử sẽ bị cấm phổ biến, và các tổ chức, cá nhân cố tình phát tán sẽ phải chịu trách nhiệm nghiêm khắc trước pháp luật.
Tuy nhiên, Hội Điện ảnh Việt Nam chỉ rõ, giải pháp mang tính căn cơ và bền vững nhất chính là xây dựng vững chắc “sức đề kháng văn hóa” cho công chúng, biến mỗi người xem thành một bộ lọc thông thái thông qua giáo dục lịch sử và định hướng thẩm mỹ. Vũ khí sắc bén nhất để đẩy lùi các sản phẩm độc hại chính là những tác phẩm điện ảnh chính thống có chất lượng nghệ thuật cao, giàu giá trị nhân văn và có sức lay động lòng người. Nếu một bộ phim mang thông điệp đúng đắn nhưng cách thể hiện lại khô cứng, giáo điều, không “chạm” được vào cảm xúc của khán giả thì tác phẩm đó sẽ thất bại trong việc thực hiện sứ mệnh xã hội của mình.
"Mưa đỏ” là bộ phim cách mạng đã thành công trong việc thu hút được sự quan tâm của đông đảo công chúng (Ảnh: Sưu tầm)
Trách nhiệm của đội ngũ biên kịch, đạo diễn, nghệ sĩ hôm nay là phải biết cách kể lại những câu chuyện lịch sử bằng một tư duy điện ảnh hiện đại, bắt nhịp được với tâm lý tiếp nhận của công chúng trẻ. Chỉ khi người xem thực sự đồng cảm, khóc cười cùng số phận của nhân vật trên màn ảnh, thì xung lực tư tưởng mà tác giả gửi gắm mới có thể ăn sâu vào đời sống, tạo thành bức tường thành vững chắc chống lại các luồng thông tin sai lệch.
Bên cạnh khâu sản xuất, các công tác phụ trợ như quảng bá, phát hành, lý luận phê bình cũng cần được tổ chức đồng bộ. Khi mỗi người dân có một nền tảng nhận thức đúng đắn về lịch sử và một bản lĩnh văn hóa vững vàng, những luận điệu xuyên tạc sẽ tự động bị đào thải. Điện ảnh, với sức mạnh truyền cảm hứng đặc biệt, cần tiếp tục khẳng định vai trò là một lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng – văn hóa, kiên quyết giữ gìn ký ức lịch sử hào hùng của dân tộc cho các thế hệ mai sau.
