Gần 10 năm sau khi được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt vẫn hiện diện trong đời sống cộng đồng. Không chỉ là một hình thức tín ngưỡng dân gian, di sản còn lưu giữ nhiều giá trị về lịch sử, nghệ thuật, đạo lý và bản sắc văn hóa Việt.
Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ lưu giữ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc của người Việt. (Ảnh: Báo Đại Đoàn Kết)
Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ hình thành và phát triển mạnh từ khoảng thế kỷ XVI, trên nền tảng tín ngưỡng thờ nữ thần của người Việt. Hệ thống thần linh gắn với các miền trời, rừng núi và sông nước, thể hiện cách cộng đồng nhìn nhận mối quan hệ giữa con người với tự nhiên và thế giới tâm linh. Năm 2016, di sản chính thức được UNESCO ghi danh tại Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Một trong những giá trị nổi bật của tín ngưỡng thờ Mẫu là hình tượng người Mẹ, gắn với sự sinh thành, che chở và nuôi dưỡng. Qua thực hành tín ngưỡng, cộng đồng gửi gắm những mong ước về sức khỏe, may mắn, hạnh phúc, đồng thời đề cao lòng biết ơn, tinh thần hướng thiện và sự gắn kết giữa con người với cộng đồng.
Sức hấp dẫn của di sản còn nằm ở một chỉnh thể nghệ thuật dân gian phong phú. Nghi lễ lên đồng kết hợp với hát chầu văn, âm nhạc, múa, trang phục, đạo cụ và không gian đền, phủ tạo nên một hình thức diễn xướng đặc sắc. Những yếu tố này không tồn tại tách rời mà cùng góp phần chuyển tải các câu chuyện, biểu tượng và quan niệm văn hóa của cộng đồng.
Sau khi được UNESCO ghi danh, chương trình hành động quốc gia về bảo vệ và phát huy giá trị di sản đã đặt trọng tâm vào việc nghiên cứu, kiểm kê, tư liệu hóa, truyền dạy và tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành di sản. Trong đó, nghệ nhân và những người trực tiếp thực hành giữ vai trò quan trọng trong trao truyền tri thức, kỹ năng và các giá trị văn hóa cho thế hệ sau.
Tuy nhiên, việc di sản ngày càng được quan tâm cũng đặt ra yêu cầu bảo đảm tính phù hợp trong thực hành. Thương mại hóa, trình diễn tách khỏi không gian tín ngưỡng hoặc những biến đổi thiếu cơ sở có thể ảnh hưởng đến cách công chúng nhận diện di sản.
Giữ bản sắc vì thế không đồng nghĩa với đóng khung di sản trong quá khứ, mà là tạo điều kiện để cộng đồng tiếp tục thực hành và trao truyền trên nền tảng tôn trọng những giá trị cốt lõi. Khi cộng đồng vẫn là chủ thể của di sản, tín ngưỡng thờ Mẫu có thể tiếp tục hiện diện như một phần của đời sống văn hóa Việt Nam đương đại.
