20/10 – Ngày Phụ nữ Việt Nam không chỉ là dịp để tôn vinh những người phụ nữ trong gia đình, mà còn là khoảnh khắc để xã hội trân trọng những người đã âm thầm đóng góp trí tuệ, tình yêu thương và sức lực cho cộng đồng. Trong dòng chảy ấy, Giáo sư, Tiến sĩ danh dự, Viện sĩ, Nghệ nhân, Đồng thầy Đặng Thị Mát được biết đến qua hành trình gắn bó với văn hóa truyền thống và tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ.
Ở người phụ nữ ấy có sự đan xen giữa nét mềm mại của một người phụ nữ, sự điềm tĩnh của người làm công tác văn hóa và một niềm tin bền bỉ đối với những giá trị tinh thần được trao truyền qua nhiều thế hệ. Với bà, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ không chỉ hiện diện trong những nghi lễ hay không gian thờ tự, mà còn chứa đựng nhiều giá trị về đạo lý, lòng biết ơn, sự hướng thiện và tình yêu đối với cội nguồn.
Ngày 26/9/2026, bà tham dự Hội nghị sơ kết công tác 6 tháng đầu năm và gặp mặt cán bộ, hội viên Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á. Sự hiện diện của bà tại sự kiện là một dấu ấn trong hành trình tiếp tục kết nối những người cùng quan tâm đến việc nghiên cứu, gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Trong hình ảnh đời thường, bà thường xuất hiện với phong thái giản dị, gần gũi. Nhưng khi trở về không gian Chùa Hang – Đền Quan Tam, ở bà lại toát lên vẻ trang nghiêm của một người gắn bó sâu sắc với đời sống tín ngưỡng. Trên cương vị trụ trì Chùa Hang – Đền Quan Tam, bà dành nhiều tâm sức cho việc gìn giữ không gian văn hóa tâm linh, đồng thời góp phần truyền nối những giá trị mà bà trân trọng.
Những chức danh và trọng trách mà bà đảm nhiệm khá đa dạng, trong đó có Giám đốc Trung tâm UNESCO Bảo tồn Di tích Lịch sử Văn hóa Ba Vì – Sơn Tây – Hà Nội; Chủ tịch Hội đồng Khoa học Văn hóa Tín ngưỡng thuộc Viện Nghiên cứu Văn hóa và Chăm sóc Sức khỏe Cộng đồng; Ủy viên Hội đồng Khoa học của Viện Nghiên cứu Bảo tồn và Phát triển Văn hóa Đông Nam Á. Dẫu đứng ở những vị trí khác nhau, điều bà hướng tới vẫn là những giá trị văn hóa và tinh thần mà mình đã lựa chọn gắn bó.
Nếu danh vị có thể được trao tặng, thì sự kính trọng của cộng đồng lại cần được bồi đắp bằng thời gian. Với Đặng Thị Mát, dấu ấn để lại không chỉ đến từ những vai trò bà đảm nhiệm, mà còn từ cách bà dành tâm huyết cho công việc, đối xử với mọi người và giữ gìn một lối sống giản dị, chân thành.
Gìn giữ một mạch nguồn văn hóa
Trong quan niệm của bà, tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là một phần của đời sống văn hóa tinh thần người Việt. Đó là không gian nơi những câu chuyện về cội nguồn, lòng hiếu nghĩa, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” và ước vọng về cuộc sống bình an được lưu truyền.
Chính vì vậy, việc bảo tồn đối với bà không chỉ dừng lại ở việc duy trì nghi lễ, mà còn là câu chuyện về cách thế hệ hôm nay hiểu, trân trọng và trao truyền những giá trị ấy cho thế hệ mai sau. Giữa một xã hội đang thay đổi từng ngày, bà luôn trăn trở về việc làm thế nào để văn hóa truyền thống không bị lãng quên, đồng thời được tiếp cận một cách phù hợp với đời sống đương đại.
Bên cạnh hoạt động gắn với tín ngưỡng, bà còn dành nhiều tâm sức cho việc trùng tu, tôn tạo và phát huy giá trị các công trình tâm linh có liên hệ với lịch sử, văn hóa dân tộc. Trong đó, Đền Thượng Tản Viên Sơn Thánh, gắn với huyền tích Sơn Tinh trong tâm thức dân gian Việt Nam, là một công trình được bà dành nhiều tâm huyết.
Mỗi mái đền, mỗi không gian thờ tự được gìn giữ không chỉ là một công trình vật chất, mà còn lưu giữ những câu chuyện, ký ức và dấu ấn văn hóa của cộng đồng. Bởi vậy, với bà, bảo tồn di tích cũng chính là giữ lại một phần ký ức của dân tộc để hôm nay có thể soi vào quá khứ và thế hệ mai sau có thể tìm thấy dấu vết của cội nguồn.
Khi lòng nhân ái trở thành cách sống
Điều khiến hình ảnh Đặng Thị Mát trở nên gần gũi hơn trong mắt nhiều người còn đến từ những hoạt động hướng về cộng đồng. Trong nhiều năm, bà tham gia các chương trình thiện nguyện, quan tâm đến những hoàn cảnh khó khăn, chia sẻ với người nghèo và những người còn nhiều thiếu thốn trong cuộc sống.
Với bà, thiện nguyện không nhất thiết phải bắt đầu từ những điều lớn lao. Đôi khi đó chỉ là một sự giúp đỡ đúng lúc, một lời động viên chân thành hay một bàn tay đưa ra khi ai đó đang cần được sẻ chia.
Có lẽ vì thế, lòng nhân ái ở bà không mang dáng vẻ phô trương mà lặng lẽ như một thói quen đẹp. Cho đi không phải để tìm kiếm sự ngợi ca, mà đơn giản bởi bà tin rằng khi con người biết sống vì nhau, cuộc đời sẽ thêm phần ấm áp.
Một đời gắn với di sản
Trong hành trình của mình, Đặng Thị Mát được giới thiệu với nhiều danh hiệu, vai trò và sự ghi nhận trong lĩnh vực văn hóa, tín ngưỡng. Đáng chú ý, bà được giới thiệu là Giáo sư, Tiến sĩ danh dự trong lĩnh vực tín ngưỡng thờ Mẫu. Với những người đồng hành cùng bà, sự ghi nhận này mang ý nghĩa tinh thần đối với một hành trình lâu dài dành cho việc nghiên cứu, thực hành và gìn giữ những giá trị mà bà trân trọng.
Điều quan trọng hơn cả vẫn là cách một con người sử dụng những gì mình có để đóng góp cho cộng đồng. Với Đặng Thị Mát, những danh xưng ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng trách nhiệm, sự tận tâm và những việc làm cụ thể đối với văn hóa và con người.
Nhân ngày 20/10, câu chuyện về bà vì thế không chỉ là câu chuyện về một người phụ nữ có nhiều vai trò trong đời sống văn hóa, mà còn là câu chuyện về một con người lựa chọn dành một phần quan trọng của cuộc đời để gìn giữ những giá trị thuộc về ký ức cộng đồng.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước những biến chuyển không ngừng, vẫn có những người lặng lẽ đứng bên dòng chảy ấy để gìn giữ, nâng niu và trao truyền. Đặng Thị Mát là một trong những người phụ nữ như vậy – lấy văn hóa làm nơi gửi gắm tâm huyết, lấy lòng nhân ái làm điểm tựa và lấy sự gắn bó với cội nguồn làm một phần ý nghĩa của cuộc đời.
