ĐỀN CƠ XÁ: “MẢNH GHÉP KÝ ỨC” LƯU GIỮ HỒN CỐT THĂNG LONG CỔ GIỮA LÒNG HÀ NỘI
Ngày 28.6.2026, Hội thảo “Đền Cơ Xá và sự phụng thờ Lý Thường Kiệt trong không gian văn hóa Thăng Long – Hà Nội xưa và nay” do Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam phối hợp với Tiểu ban quản lý di tích đền Cơ Xá tổ chức đã thu hút sự tham gia của đông đảo nhà quản lý, nhà khoa học và cộng đồng cư dân địa phương.
Hội thảo không chỉ tập hợp các nguồn tư liệu nhằm làm rõ thân thế, sự nghiệp của Thái úy Lý Thường Kiệt mà còn nhận diện những giá trị lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng đặc sắc của đền Cơ Xá trong hệ thống di tích thờ vị anh hùng dân tộc tại Thủ đô. Qua đó, các chuyên gia đề xuất nhiều giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của một di sản được xem là “thực thể sống” giữa lòng Hà Nội đương đại.
Hội thảo thu hút sự quan tâm, tham dự của các nhà quản lí, chuyên gia, nhà khoa học (Nguồn: Báo Văn hóa)
Phát biểu khai mạc hội thảo, PGS.TS Đinh Đoàn Long, Phó Trưởng Tiểu ban di tích đền Cơ Xá cho rằng, trong bối cảnh Hà Nội đang đẩy mạnh phát triển công nghiệp văn hóa và khai thác các nguồn lực văn hóa nội sinh phục vụ phát triển bền vững, việc nghiên cứu và đánh giá đầy đủ giá trị của đền Cơ Xá mang ý nghĩa thực tiễn sâu sắc.
PGS.TS Đinh Đoàn Long, Phó trưởng tiểu ban di tích đền Cơ Xá phát biểu khai mạc hội thảo (Nguồn: Báo Văn hóa)
Theo ông, đây là dịp để giới khoa học, các nhà quản lý và cộng đồng cùng nhìn nhận đúng tầm vóc lịch sử của di tích trong không gian văn hóa Thăng Long – Hà Nội, từ đó góp phần biến các giá trị văn hóa truyền thống thành nguồn lực cho sự phát triển của Thủ đô.
Để bảo tồn và phát huy tối đa giá trị di sản, các chuyên gia đã đề xuất nhiều giải pháp cụ thể (Nguồn: Báo Văn hóa)
Ký ức của một cộng đồng bên dòng sông Hồng
Lịch sử đền Cơ Xá gắn chặt với lịch sử hình thành và biến đổi của cộng đồng cư dân ven sông Hồng.
Theo các tư liệu được trình bày tại hội thảo, vào năm 1010, khi vua Lý Thái Tổ ban Chiếu dời đô, cư dân làng An Xá nằm trong vùng lõi kinh thành đã di chuyển ra bãi sông Hồng để nhường đất xây dựng kinh đô mới. Từ cuộc dịch cư lịch sử ấy, châu Cơ Xá được hình thành và phát triển như một phần không thể tách rời của không gian Thăng Long xưa.
Tại hội thảo, các nhà khoa học đã mang đến những góc nhìn đa chiều và toàn diện về di tích (Nguồn: Báo Văn hóa)
Trải qua hơn 1.000 năm, những biến động của thiên nhiên, lũ lụt, sạt lở và quá trình đô thị hóa đã làm thay đổi diện mạo vùng đất này. Tuy nhiên, đền Cơ Xá vẫn tồn tại như một điểm tựa tinh thần, lưu giữ ký ức cộng đồng và kết nối các thế hệ con cháu của vùng đất cổ.
Tại hội thảo, PGS.TS Nguyễn Thị Yên, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn văn hóa tín ngưỡng Việt Nam nhấn mạnh rằng giá trị đặc biệt nhất của đền Cơ Xá nằm ở căn tính văn hóa riêng có của di tích.
(Nguồn: Báo Văn hóa)
Tại đây, Thái úy Lý Thường Kiệt, tên thật là Ngô Tuấn, không chỉ được phụng thờ như một vị anh hùng dân tộc mà còn được người dân tôn kính là “Tổ địa” – người khai sáng, bảo trợ cho vùng đất và cộng đồng cư dân Cơ Xá.
Khác với nhiều nơi thờ Lý Thường Kiệt dưới hình thức Thành hoàng hay nhân thần, tín ngưỡng tại Cơ Xá phản ánh mối quan hệ gần gũi giữa cộng đồng với một nhân vật lịch sử được xem là người con của quê hương. Đây chính là nét độc đáo tạo nên bản sắc riêng của di tích trong hệ thống các điểm thờ Lý Thường Kiệt trên cả nước.
Ngày giỗ Ngài vào mùng 2.6 âm lịch hiện vẫn là nghi lễ quan trọng nhất trong năm. Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, đây còn là dịp hội tụ của cộng đồng Cơ Xá xưa. Dù sinh sống ở nhiều nơi, con cháu các dòng họ vẫn trở về đền Cơ Xá hoặc đình Phúc Xá để tưởng nhớ tổ tiên, gặp gỡ và củng cố mối liên kết cộng đồng.
Di sản sống giữa lòng đô thị hiện đại
Theo PGS.TS Nguyễn Thị Yên, đền Cơ Xá không đơn thuần là một công trình kiến trúc tín ngưỡng mà là một “ký ức văn hóa” của cư dân ven sông Hồng.
Giá trị của di tích nằm ở khả năng lưu giữ những câu chuyện về nguồn cội, về quá trình hình thành làng xã, về ký ức di cư và thích ứng với môi trường sông nước của cộng đồng cư dân Thăng Long qua nhiều thế hệ. Dù địa giới hành chính thay đổi hay các dòng họ phân tán, đền Cơ Xá cùng những nghi lễ truyền thống vẫn đóng vai trò như sợi dây kết nối cộng đồng.
Đền Cơ Xá là di tích tiêu biểu của văn hóa đô thị lịch sử, nơi kể câu chuyện về cách một cộng đồng giữ ký ức của mình qua hơn 1.000 năm
(Nguồn: Báo Văn hóa)
Từ góc độ bảo tồn di sản, các chuyên gia cho rằng cần đặc biệt quan tâm tới các giá trị văn hóa phi vật thể đang tồn tại tại di tích. Trong đó, nghi lễ thờ phụng Lý Thường Kiệt, lễ giỗ tổ mùng 2.6 âm lịch, ký ức dòng họ, truyền thống kể chuyện về nguồn gốc Cơ Xá cùng hệ thống tín ngưỡng kết hợp giữa thờ Lý Thường Kiệt, Mẫu Thoải, Thủy thần và Phật giáo là những thành tố cần được ưu tiên gìn giữ.
Tại hội thảo, nhiều tham luận đã mang đến góc nhìn đa chiều về lịch sử, văn hóa và vai trò cộng đồng của đền Cơ Xá.
PGS.TS Bùi Xuân Đính phân tích quá trình di cư của cư dân làng An Xá ra vùng bãi sông Hồng trong diễn trình lịch sử. PGS.TS Nguyễn Thị Phương Chi làm rõ thêm thân thế, sự nghiệp của Thái úy Lý Thường Kiệt và giá trị của các nguồn tư liệu địa phương.
(Nguồn: Báo Văn hóa)
Ở góc độ văn hóa học, PGS.TS Phạm Lan Oanh cho rằng tục thờ song hành giữa Mẫu Thoải và Lý Thường Kiệt là minh chứng cho sự thích ứng văn hóa của cư dân vùng sông nước. Trong khi đó, TS Đinh Mỹ Linh, TS Vũ Việt Bằng và ThS.NCS Vũ Thanh Bằng tập trung phân tích hệ thống tư liệu Hán Nôm, cũng như sự lan tỏa của ký ức thiêng về vị danh tướng trong không gian nội thành Hà Nội và nhiều địa phương khác.
Hướng tới tuyến di sản Lý Thường Kiệt ven sông Hồng
Một trong những nội dung nhận được nhiều sự quan tâm tại hội thảo là đề xuất xây dựng tuyến du lịch văn hóa kết nối các di tích thờ Lý Thường Kiệt trên địa bàn Hà Nội.
Ông Mạc Hùng Cường cho rằng việc liên kết các điểm di tích liên quan đến vị danh tướng sẽ góp phần hình thành một sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc dọc tuyến sông Hồng. Đồng quan điểm, PGS.TS Nguyễn Thị Yên nhận định đền Cơ Xá hoàn toàn có thể kết nối với các di tích tại Bắc Biên, Nam Đồng cùng nhiều địa điểm liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Lý Thường Kiệt để hình thành một tuyến di sản chuyên đề độc đáo.
Theo các nhà khoa học, nghiên cứu về đền Cơ Xá không chỉ nhằm tìm hiểu lịch sử của một ngôi đền mà còn góp phần nhận diện cách thức một cộng đồng gìn giữ ký ức tập thể, bảo tồn bản sắc và duy trì sự gắn kết xã hội trong suốt hơn 1.000 năm lịch sử.
Các chuyên gia đưa ra góc nhìn học thuật (Nguồn: Báo Văn hóa)
“Sự tồn tại và hồi sinh của đền Cơ Xá qua bao biến động của thời gian và làn sóng đô thị hóa là minh chứng hùng hồn cho sức sống nội sinh của tín ngưỡng dân gian, là biểu tượng đẹp của đạo lý uống nước nhớ nguồn, xứng đáng là một thực thể di sản sống và là địa chỉ đỏ lưu giữ ký ức nghìn năm của Thăng Long – Hà Nội”, PGS.TS Nguyễn Thị Yên khẳng định.
