Trong dòng chảy của đời sống văn hóa cơ sở, nghệ sĩ và nghệ nhân không đơn thuần là những người biểu diễn hay nắm giữ kỹ năng kỹ nghệ truyền thống thuần túy, họ chính là lực lượng trực tiếp duy trì mạch nối huyết mạch giữa di sản với cộng đồng đương đại. Tại Hải Phòng, điều này được thể hiện rõ nét qua sự hiện diện phong phú của các loại hình nghệ thuật đặc sắc như ca trù, hát đúm, hát trống quân, múa rối nước, cùng với sức sống của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn và hoạt động sôi nổi của các đơn vị sân khấu kịch nói, chèo, cải lương, âm nhạc lẫn nghệ thuật biểu diễn đương đại.
Từ thực tế đó, những định hướng mới trong Nghị quyết 80-NQ/TW và Nghị định 215/2025/NĐ-CP được giới nghề nhìn nhận như một bước chuyển tư duy mang tính bản lề. Chính sách văn hóa quốc gia giờ đây không chỉ nhấn mạnh vào nhiệm vụ bảo tồn di sản vật thể hay phi vật thể một cách chung chung, mà đã đặt trọng tâm vào việc chăm lo, bảo vệ chủ thể sáng tạo, thực hành và truyền dạy di sản. Nói cách khác, muốn di sản có một đời sống bền vững, dài lâu thì việc đầu tiên và cốt lõi nhất là phải giữ chân được những con người đang trực tiếp lao động nghệ thuật.
Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị đang mở ra kỳ vọng mới về cơ chế đãi ngộ đối với đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân (Ảnh: Sở VHTTDL Hải Phòng)
Nguồn lực văn hóa và những khoảng lặng phía sau màn nhung
Đội ngũ nghệ sĩ, nghệ nhân đang hoạt động tại thành phố Hải Phòng hiện nay được đánh giá là một nguồn lực văn hóa vô cùng đáng kể, trải dài trên nhiều lĩnh vực từ nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp đến các di sản văn hóa phi vật thể dân gian. Sự dồi dào này không chỉ phản ánh chiều sâu, bề dày lịch sử của đời sống văn hóa địa phương mà còn đặt ra bài toán hóc búa về việc xây dựng những cơ chế đủ thiết thực để lực lượng này tiếp tục cống hiến, bồi dưỡng thế hệ kế cận và lan tỏa giá trị văn hóa.
Thời gian qua, các hoạt động tôn vinh danh hiệu, tổ chức liên hoan, hội diễn hay các chương trình biểu diễn phục vụ cộng đồng do thành phố tổ chức đã phần nào tạo thêm động lực, niềm tự hào cho đội ngũ văn nghệ sĩ. Tuy nhiên, trong bối cảnh thị trường giải trí nghe nhìn thay đổi với tốc độ chóng mặt, việc bảo tồn các loại hình nghệ thuật truyền thống không thể mãi dựa vào sự ghi nhận mang tính tinh thần hay lòng nhiệt huyết đơn thuần. Điều cấp thiết hơn lúc này là phải hình thành được một môi trường nghề nghiệp ổn định, có cơ chế hỗ trợ sinh hoạt, kinh phí truyền dạy và đặt hàng sáng tạo rõ ràng.
Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng tại lễ diễu hành khai mạc Liên hoan Múa rối Hải Phòng mở rộng 2026 (Ảnh: Sở VHTTDL Hải Phòng)
Phía sau ánh đèn sân khấu rực rỡ và những không khí náo nhiệt của mùa lễ hội, phần lớn nghệ sĩ, nghệ nhân tại Hải Phòng hiện vẫn phải hoạt động chủ yếu bằng niềm đam mê và tâm huyết tự thân, trong khi điều kiện kinh tế cùng môi trường nghề nghiệp còn gặp rất nhiều khó khăn.
NSƯT Đỗ Quyên, Chủ nhiệm Giáo phường Ca trù Hải Phòng, chia sẻ ca trù là một bộ môn nghệ thuật rất kén người học, đòi hỏi thời gian đào tạo vô cùng công phu và lâu dài. Thực tế hiện nay, nhiều nghệ nhân vẫn phải tự xoay sở, bỏ tiền túi để duy trì kinh phí hoạt động cho các câu lạc bộ và tiến hành truyền dạy hoàn toàn miễn phí cho lớp trẻ. Bà Đỗ Quyên thẳng thắn nhìn nhận, nếu chỉ dựa vào tình yêu nghề thuần túy của các nghệ nhân lão thành thì hành trình tìm kiếm và giữ chân lực lượng kế cận sẽ ngày càng rơi vào bế tắc.
Ở khối nghệ thuật biểu diễn chuyên nghiệp, tình hình cũng không mấy khả quan hơn. Bà Nguyễn Thu Thủy, Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống Hải Phòng, cho biết nghệ thuật truyền thống và sân khấu biểu diễn nói chung đang thiếu hụt một môi trường nghề nghiệp có tính ổn định cao. Các nhà hát truyền thống chịu áp lực cạnh tranh khủng khiếp trước sự bùng nổ của các loại hình giải trí hiện đại. Hệ quả là nhiều diễn viên trẻ dù được tuyển chọn, đào tạo bài bản tại các trường nghệ thuật chính quy nhưng cuối cùng vẫn phải ngậm ngùi bỏ nghề, chuyển sang làm công việc khác vì thu nhập quá thấp và thiếu thốn cơ hội được đứng trên thánh đường sân khấu.
Thay đổi tư duy đãi ngộ: Từ trợ cấp sang đặt hàng phát triển
Theo bà Nguyễn Thu Thủy, các chính sách đãi ngộ trong giai đoạn mới cần phải được tiếp cận với một góc nhìn rộng mở và thực tế hơn, thay vì chỉ bó hẹp trong các khoản trợ cấp khó khăn mang tính ngắn hạn. Thành phố cần xây dựng các cơ chế đặt hàng tác phẩm mang tính chiến lược, tạo dựng các sân khấu biểu diễn có định kỳ thường xuyên, mở rộng không gian thực hành nghệ thuật thực tế và chủ động đưa nghệ thuật truyền thống vào học đường, vào các chương trình kích cầu du lịch, dịch vụ cộng đồng. Đây cũng là hướng đi căn cơ mà nhiều địa phương trung tâm đang rốt ráo triển khai nhằm tạo thêm cơ hội cho nghệ thuật truyền thống tiếp cận, thẩm thấu vào đối tượng công chúng trẻ tuổi.
Thực tế phát triển văn hóa đã chứng minh, công tác bảo tồn di sản sẽ khó lòng đạt được tính bền vững nếu như đội ngũ cốt cựu trực tiếp sáng tạo và truyền dạy không có được một điểm tựa kinh tế vững vàng để yên tâm gắn bó với nghề nghiệp. Vì vậy, song song với việc xét tặng các danh hiệu cao quý, các cơ quan quản lý cần nhanh chóng cụ thể hóa các văn bản quy phạm pháp luật thành những chính sách hỗ trợ đời sống, tạo dựng môi trường làm nghề văn minh, công bằng.
Đối với một địa phương có bề dày truyền thống văn hóa dân gian phong phú và đời sống nghệ thuật năng động như Hải Phòng, Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị định 215/2025/NĐ-CP của Chính phủ được kỳ vọng sẽ là bệ phóng vững chắc, mở đường cho việc ra đời các cơ chế, chính sách đặc thù, phù hợp với đặc điểm kinh tế – xã hội của thành phố. Bởi suy cho cùng, hành trình giữ gìn di sản và nâng cao sức sống cho nghệ thuật phải luôn bắt đầu từ việc trân trọng, gìn giữ và tiếp sức cho những con người đang ngày đêm âm thầm sáng tạo, biểu diễn để trao truyền lại các giá trị văn hóa quý báu cho thế hệ mai sau.
