Bệnh lý không lây nhiễm (Non-Communicable Diseases – NCDs) là nhóm bệnh không do tác nhân vi sinh vật gây ra và không có khả năng lây truyền từ người sang người. Đặc điểm chung của nhóm bệnh này là tiến triển mạn tính, diễn biến kéo dài, thường liên quan đến yếu tố di truyền, môi trường và lối sống.
Trong đó, các bệnh tim mạch như tăng huyết áp, bệnh mạch vành, rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường típ 2; rối loạn lipid máu; béo phì; bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính; thoái hóa khớp… là những bệnh thường gặp trong thực hành lâm sàng. Những bệnh lý này có mối liên hệ chặt chẽ với thói quen ăn uống dư thừa năng lượng, ít vận động, stress kéo dài, ô nhiễm môi trường và già hóa dân số.
Y học hiện đại đã đạt được nhiều tiến bộ trong chẩn đoán và điều trị bằng thuốc hóa dược, can thiệp và phẫu thuật. Tuy nhiên, việc điều trị thường kéo dài suốt đời, chi phí cao và có thể phát sinh tác dụng không mong muốn. Do đó, xu hướng kết hợp y học hiện đại với y dược cổ truyền ngày càng được quan tâm.
2: Quan điểm của y dược cổ truyền về bệnh lý không lây nhiễm
Y dược cổ truyền phương Đông, tiêu biểu là hệ thống lý luận của Hoàng Đế Nội Kinh, không phân chia bệnh theo tên gọi cụ thể như y học hiện đại mà nhìn nhận bệnh dưới góc độ mất cân bằng âm dương, rối loạn khí huyết, tạng phủ và kinh lạc. Các bệnh lý không lây nhiễm ngày nay có thể quy chiếu vào các phạm trù như “tiêu khát” (tương ứng với đái tháo đường), “huyễn vựng” (tăng huyết áp), “tâm quý”, “hung tý” (bệnh mạch vành), “chứng tý” (thoái hóa khớp)…
Theo y học cổ truyền, căn nguyên sâu xa của bệnh mạn tính là do chính khí hư suy, tà khí xâm nhập hoặc do thất tình nội thương (lo, nghĩ, giận, buồn…), ẩm thực thất điều và lao lực quá độ. Nguyên tắc điều trị không chỉ dừng ở việc loại trừ triệu chứng mà chú trọng điều hòa tổng thể cơ thể, phục hồi căn bản và nâng cao chính khí. Đây chính là điểm tương đồng với xu hướng y học cá thể hóa và y học dự phòng hiện đại.
3: Phương thức điều trị bệnh lý không lây nhiễm bằng y dược cổ truyền
Trong thực tiễn lâm sàng, y dược cổ truyền áp dụng nhiều phương pháp đa dạng, bao gồm dùng thuốc, châm cứu, xoa bóp bấm huyệt, dưỡng sinh và điều chỉnh lối sống.
Thứ nhất, sử dụng thuốc thảo dược theo nguyên tắc biện chứng luận trị.
Các bài thuốc cổ phương và tân phương được gia giảm phù hợp với thể bệnh. Ví dụ, trong điều trị tăng huyết áp thể can dương thượng cang, có thể sử dụng các bài thuốc bình can tiềm dương; trong đái tháo đường thể âm hư nội nhiệt dùng bài thuốc dưỡng âm thanh nhiệt. Nhiều dược liệu như giảo cổ lam, nhàu, dây thìa canh, hoài kỳ… đã được nghiên cứu cho thấy có tác dụng hỗ trợ hạ đường huyết, điều hòa lipid máu và tăng cường miễn dịch.
Thứ hai, chăm cứu và các phương pháp không dùng thuốc.
Châm cứu tác động lên hệ thần kinh – nội tiết – miễn dịch thông qua hệ thống kinh lạc. Trong điều trị đau mạn tính do thoái hóa khớp, đau lưng, đau cổ vai gáy, châm cứu giúp giảm đau, cải thiện tuần hoàn và phục hồi chức năng vận động. Đối với tăng huyết áp và rối loạn giấc ngủ, châm cứu và xoa bóp bấm huyệt góp phần ổn định thần kinh thực vật và giảm stress.
Thứ ba, dưỡng sinh và điều chỉnh lối sống.
Y học cổ truyền đặc biệt đề cao vai trò phòng bệnh hơn chữa bệnh. Các phương pháp dưỡng sinh như khí công, thái cực quyền, thiền định giúp điều hòa hơi thở, tăng cường tuần hoàn, cải thiện chuyển hóa. Chế độ ăn uống được khuyến nghị phù hợp với thể trạng từng người, hạn chế đồ béo ngọt, tăng cường rau xanh và thực phẩm tự nhiên.
4: Vai trò của y dược cổ truyền trong phòng ngừa bệnh không lây nhiễm
Phòng ngừa bệnh lý không lây nhiễm cần thực hiện ở ba cấp độ: dự phòng nguyên phát (ngăn ngừa xuất hiện bệnh), dự phòng thứ phát (phát hiện sớm và điều trị kịp thời) và dự phòng tam cấp (giảm ngừa biến chứng).
Y dược cổ truyền có lợi thế rõ rệt trong dự phòng nguyên phát thông qua điều hòa cơ thể từ sớm, tăng cường chính khí và cải thiện lối sống. Việc sử dụng các thảo dược bồi bổ đúng cách, kết hợp luyện tập dưỡng sinh có thể làm chậm quá trình lão hóa và giảm nguy cơ mắc bệnh chuyển hóa.
Trong dự phòng thứ phát và tam cấp, y học cổ truyền hỗ trợ y học hiện đại bằng cách giảm triệu chứng, hạn chế tác dụng phụ của thuốc tây, cải thiện chất lượng cuộc sống. Thực tiễn tại nhiều bệnh viện y học cổ truyền cho thấy, việc kết hợp hai nền y học giúp kiểm soát tốt hơn đường huyết, huyết áp, đồng thời giảm tần suất nhập viện do biến chứng.
5: Thách thức và định hướng phát triển
Mặc dù có nhiều tiềm năng, việc ứng dụng y dược cổ truyền trong điều trị bệnh lý không lây nhiễm vẫn còn đối mặt với một số thách thức như thiếu nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn, tiêu chuẩn hóa dược liệu chưa đồng bộ và sự chênh lệch về trình độ chuyên môn.
Trong thời gian tới, cần đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, chuẩn hóa quy trình sản xuất dược liệu, xây dựng phác đồ điều trị kết hợp dựa trên bằng chứng. Đồng thời, tăng cường đào tạo nguồn nhân lực có kiến thức song hành giữa y học hiện đại và y học cổ truyền.
Kết luận
Bệnh lý không lây nhiễm là thách thức y tế lớn của thế kỷ XXI. Trong cuộc chiến chống lại các bệnh mạn tính, không thể chỉ dựa vào một hệ thống y học đơn lẻ. Y dược cổ truyền, với triết lý toàn diện và chú trọng phòng bệnh, có thể đóng góp quan trọng trong chiến lược chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Sự kết hợp hài hòa giữa tinh hoa truyền thống và thành tựu khoa học hiện đại sẽ mở ra hướng đi bền vững, nhân văn và hiệu quả trong điều trị và phòng ngừa bệnh lý không lây nhiễm, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống cho người dân.
Trình bày GSTS, bác sĩ Phùng Khắc Truật – Nhà thuốc gia truyền Phú An Đường
Địa chỉ: Thôn Phương Khê, xã Cổ Đô, TP Hà Nội
Điện thoại: 0904 646 641.
