Từ những bông lúa nếp vừa độ trên cánh đồng mùa thu, người Tày ở Thuận Hòa, Tuyên Quang vẫn gìn giữ nghề làm cốm thủ công qua nhiều thế hệ. Hạt cốm không chỉ mang hương vị đặc trưng của vùng quê mà còn chứa đựng những kinh nghiệm, phong tục và giá trị văn hóa được trao truyền, đồng thời mở ra hướng phát triển du lịch cộng đồng gắn với nghề truyền thống.
Đồng bào Tày ở xã Thuận Hòa (Tuyên Quang) trong trang phục truyền thống thoăn thoắt ngắt từng bông lúa nếp vừa độ để về làm cốm (Ảnh: Đức Thọ/TTXVN)
Trên những thửa ruộng nếp cái hoa vàng đang vào độ thu hoạch, người dân Thuận Hòa lựa từng bông lúa vừa đủ độ để làm cốm. Theo ông Lệnh Hùng Nguyện, Bí thư Chi bộ thôn Bản Mịch, mùa cốm chính thường bắt đầu vào khoảng tháng 9, tháng 10 âm lịch. Đây là thời điểm hạt lúa vừa chắc, còn xanh, giúp cốm có độ thơm, dẻo và hương vị đậm đà.
Phụ nữ Tày ở xã vùng cao Thuận Hòa, Tuyên Quang rạng rỡ trong mùa thu hoạch lúa làm cốm (Ảnh: Đức Thọ/TTXVN)
Với bà Nông Thị Ninh ở thôn Bản Mịch, hơn 30 năm gắn bó với nghề đã giúp bà tích lũy kinh nghiệm trong từng công đoạn. “Muốn có mẻ cốm ngon, trước hết phải chọn đúng thời điểm thu hái. Lúa làm cốm phải vừa chắc hạt, còn xanh, không quá non cũng chưa quá già”, bà chia sẻ.
Tỉ mỉ sấy lúa nếp theo phương pháp thủ công trên bếp lò để tạo nên những mẻ cốm thơm dẻo (Ảnh: Đức Thọ/TTXVN)
Lúa sau khi thu hái được lựa lại, sấy trên bếp với mức lửa phù hợp rồi đưa vào giã. Sau khoảng 30 phút, những hạt cốm xanh dần hiện ra qua từng nhịp chày, tiếp đó được sàng, sảy để loại bỏ trấu và những hạt chưa đạt. Công việc tưởng đơn giản nhưng đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn và kinh nghiệm được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Ở thôn Bản Mịch, nghề làm cốm đã trở thành sinh kế của nhiều gia đình. Theo người dân địa phương, trong 379 hộ của thôn có 104 hộ làm cốm. Sản phẩm được bán với giá khoảng 100.000-120.000 đồng/kg; những hộ duy trì sản xuất thường xuyên có thể có thu nhập hàng trăm triệu đồng mỗi năm.
Tỉ mỉ sấy lúa nếp theo phương pháp thủ công trên bếp lò để tạo nên những mẻ cốm thơm dẻo (Ảnh: Đức Thọ/TTXVN)
Chị Nông Thị Thảo, một trong những hộ làm cốm nhiều của thôn, cho biết gia đình thu về hơn 100 triệu đồng mỗi năm từ nghề này. “Quan trọng là phải giữ được chất lượng, hương vị và cách làm truyền thống để cốm Thuận Hòa ngày càng nhiều người biết đến”, chị Thảo nói.
Bên cối đá, người thoăn thoắt giã, người khéo léo vén cốm, cùng tạo nên những mẻ cốm xanh thơm dẻo (Ảnh: Đức Thọ/TTXVN)
Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, mỗi mẻ cốm còn chứa đựng một phần ký ức và đời sống văn hóa của cộng đồng Tày. Ông Lệnh Hùng Nguyện cho rằng muốn giữ được nghề phải giữ được cách làm truyền thống và hương vị riêng của cốm Thuận Hòa. Đây cũng là điều kiện để sản phẩm có thể phát triển bền vững trên thị trường.
Mẻ cốm mới được sàng cẩn thận, loại bỏ trấu và những hạt chưa đạt để giữ lại những hạt cốm xanh, mềm, dẻo (Ảnh: Đức Thọ/TTXVN)
Từ định hướng đó, Thuận Hòa đang từng bước đưa nghề làm cốm trở thành một phần của sản phẩm du lịch địa phương. Lễ hội Cốm năm 2026 dự kiến diễn ra ngày 10-11/10 tại khu vực Nhà văn hóa thôn Bản Mịch, với các hoạt động thi làm cốm, trải nghiệm giã cốm tại nhà dân, trình diễn đàn tính, hát Then, trò chơi dân gian, giới thiệu ẩm thực và sản phẩm địa phương.
Theo ông Triệu Quốc Đạt, Chủ tịch UBND xã Thuận Hòa, địa phương mong muốn du khách không chỉ thưởng thức cốm mà còn trực tiếp trải nghiệm các công đoạn làm cốm cùng người dân. Lễ hội cũng được định hướng kết nối với cảnh quan lòng hồ thủy điện và các điểm trải nghiệm trên địa bàn, qua đó mở rộng đầu ra cho sản phẩm, tạo thêm việc làm và thu nhập.
Cốm được khéo léo gói trong lá dong, giữ trọn hương thơm và vị dẻo đặc trưng của hạt cốm (Ảnh: Đức Thọ/TTXVN)
Từ cánh đồng đến bếp lửa, từ tiếng chày bên cối đá đến những gói cốm xanh thơm dẻo, nghề làm cốm đang trở thành một cách để người Tày Thuận Hòa kể câu chuyện về quê hương. Giữ nghề vì thế không chỉ là giữ một sản phẩm truyền thống, mà còn là giữ lại những tri thức, ký ức và nét văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ.
