Hát giao duyên là nét sinh hoạt văn hóa đặc sắc của ngư dân vùng biển Hạ Long, bắt nguồn từ chính đời sống lao động thường nhật. Những câu hát không chỉ là lời hỏi han, động viên nhau vượt qua sóng gió, mà còn là sự gửi gắm tình cảm và khát vọng về một cuộc sống yên bình.
Có thể nói, hát giao duyên trên Vịnh Hạ Long là một loại hình tiêu biểu trong kho tàng văn học dân gian vùng biển Quảng Ninh. Với những giá trị đặc sắc ấy, năm 2017, chương trình hát giao duyên được đưa vào trình diễn phục vụ khách tham quan tại Trung tâm Văn hóa nổi Cửa Vạn, Vịnh Hạ Long.
Hát giao duyên là lối hát đối đáp nam – nữ mang đậm bản sắc văn hóa của cư dân vùng biển. Các câu hát thể hiện tình cảm chân thành, lối ứng đối thông minh, dí dỏm và giàu chất trữ tình. Nội dung thường xoay quanh tình yêu đôi lứa, ca ngợi quê hương, biển đảo, phản ánh đời sống lao động của ngư dân và gửi gắm những giá trị đạo lý trong cuộc sống.
Hát giao duyên tại Cửa Vạn, Vịnh Hạ Long. Ảnh: Báo Văn hóa
Hát giao duyên trên biển là một hình thức diễn xướng dân gian, thể hiện nét đặc sắc riêng của ngư dân Hạ Long. Đây từng là hình thức sinh hoạt văn hóa tinh thần gắn bó với đời sống cộng đồng, nhất là trong những dịp lễ hội. Không gian diễn xướng rộng mở, diễn ra ngay trên biển, giữa những con thuyền với lối hát mềm mại, chậm rãi, pha chút mênh mang, trữ tình.
Trình tự của một cuộc hát thường bắt đầu từ hai con thuyền, sau đó các thuyền khác cùng xúm lại thành từng nhóm, chia thành bên nam và bên nữ. Từ hình thức đối đáp giữa hai bên, lối hát này được gọi chung là hát giao duyên.
Làng chài Cửa Vạn nhìn từ trên cao xuống. Ảnh: Báo Văn hóa
Mở đầu cuộc hát là những lời chào hỏi với cách nói khiêm nhường, có phần nhún mình. Tiếp đến là những lời dò hỏi, tìm hiểu hoàn cảnh của bạn hát, qua đó tìm kiếm những người thật lòng mong muốn kết bạn tình. Những câu hát dò hỏi rất đa dạng, được ứng tác linh hoạt, khi từ xa đến gần, lúc từ gần lại ra xa.
Những cuộc hát say mê có thể kéo dài đến tàn trăng, tàn đêm mà đôi bên vẫn chưa muốn dứt. Các nam nữ còn phải trải qua phần hát thử tài bằng những bài hát đố, hát giảng, với nội dung trải rộng từ thiên văn, địa lý đến vạn vật, sách vở, điển tích. Qua đó, người hát không chỉ thể hiện tình cảm mà còn bộc lộ vốn hiểu biết, sự nhanh trí và khả năng ứng đối.
Sau phần hát thử tài với hàng loạt câu hát đố, hát giảng, trai gái mới thực sự xích lại gần nhau. Khi đã trao nhau sự đồng cảm, đôi bên có thể cầm tay, trao gửi khăn, nón như những vật lưu giữ sự gần gũi, thân thiết của người yêu.
Hát giao duyên tại Cửa Vạn, Vịnh Hạ Long. Ảnh: Báo Văn hóa
Kết thúc cuộc hát đối là phần hát chia tay, hát giã bạn ra về, thường chan chứa tình cảm. Cũng có khi cuộc chia tay để lại nhiều tiếc nuối bởi vì những lý do khác nhau, đôi bên không thể nên vợ nên chồng.
Gắn bó chặt chẽ với nghề biển và không gian biển, hát giao duyên trở thành một hình thức sinh hoạt cộng đồng mang nét riêng của vùng biển Quảng Ninh, với địa điểm diễn xướng thường là trên những chiếc thuyền nan. Ngày trước, người làng chài đi thuyền đã mượn câu hát để chào hỏi, đố vui và cùng nhau xua đi những mệt nhọc của công việc đánh bắt trên biển.
Đôi khi đó chỉ là những phút nghỉ ngơi sau nhiều giờ buông lưới vất vả, cũng có khi là khoảng thời gian chờ đến giờ ra khơi. Giữa vùng non nước biếc xanh, thuyền này cất tiếng hát, thuyền kia đáp lời, tạo nên một không gian sinh hoạt văn hóa đặc trưng của cộng đồng cư dân biển Hạ Long.
Làng chài Cửa Vạn là nơi được mệnh danh đẹp nhất thế giới trên Vịnh Hạ Long. Ảnh: Báo Văn hóa
Dù cách hát giản dị, mộc mạc và không cần nhạc đệm, những câu hát giao duyên vẫn chứa đựng hàm lượng tri thức phong phú về cuộc sống, thiên nhiên, quê hương, đất nước. Các nghệ nhân khéo léo đưa vào lời hát nhiều tên đất, tên làng của vùng quê biển Hạ Long và rộng hơn là quê hương Quảng Ninh xưa. Chính những yếu tố này góp phần tạo nên sắc thái riêng, giúp hát giao duyên trên Vịnh Hạ Long giữ được bản sắc và không bị hòa lẫn với lối hát của những vùng miền khác.
Sau một thời gian tạm gián đoạn để rà soát, củng cố và hoàn thiện các điều kiện tổ chức, từ tháng 3.2026, hát giao duyên trên Vịnh Hạ Long chính thức được khôi phục trở lại tại khu vực làng chài Cửa Vạn. Việc khôi phục không chỉ đưa một hình thức diễn xướng dân gian trở lại với không gian văn hóa vốn có, mà còn tạo điều kiện để những giá trị văn hóa của cư dân vùng biển tiếp tục được gìn giữ và trao truyền.
