Vượt qua chức năng truyền thống là sưu tầm, bảo quản và trưng bày, các bảo tàng hôm nay đang mở rộng vai trò thành không gian hội tụ sáng tạo. Tại đây, di sản không còn là nguồn tài nguyên đóng khung mà trở thành một thứ nguồn lực mềm giàu giá trị, có khả năng tạo ra những xung lực mới khi được đặt vào các ngữ cảnh của nghệ thuật đương đại, thiết kế, truyền thông và công nghệ số. Sự dịch chuyển mang tính chiến lược này đã biến bảo tàng thành một không gian đối thoại đa chiều, nơi công chúng không chỉ đến để tiếp nhận thông tin một chiều mà còn trực tiếp tham gia vào quá trình kiến tạo ý nghĩa cho di sản.
Những thử nghiệm nghệ thuật làm mới ký ức
Thực tiễn tại Việt Nam cho thấy xu hướng tái định nghĩa bảo tàng đang diễn ra vô cùng mạnh mẽ với sự tiên phong của nhiều đơn vị lớn. Tại Bảo tàng Hà Nội, những thử nghiệm nghệ thuật đương đại thời gian qua đã mở ra những góc nhìn hoàn toàn mới cho người xem khi tiếp cận lịch sử.
Minh chứng rõ nét là không gian sắp đặt “Chiến tranh và Hòa bình” do hai nghệ sĩ Thu Trần và Tây Phong thực hiện. Bằng cách biến những mảnh xác máy bay, vỏ bom gai góc thành chất liệu thẩm mỹ và đặt chúng trong cuộc đối thoại mềm mại với lụa, giấy dó, sơn mài, triển lãm đã chuyển hóa thành công những ký ức chiến tranh khốc liệt thành một không gian chiêm nghiệm sâu lắng về giá trị của hòa bình.
Cũng tại đây, tác phẩm “Vũ điệu xuân” của nghệ sĩ Đức Phương lại mang đến một năng lượng tươi mới, tràn đầy sức sống. Hình ảnh những chiếc roi tuồng được treo trang trọng trên giàn tre không chỉ gợi liên tưởng sâu sắc đến các giá trị truyền thống mà còn mở ra nhịp điệu tái sinh của hiện tại. Cả hai không gian trưng bày dù mang phong cách khác biệt nhưng đều gặp nhau ở điểm chung cốt lõi: dùng sức sáng tạo đương đại để nối dài sức sống cho ký ức.
Không gian sắp đặt “Vũ điệu xuân” (Ảnh: Bảo tàng Hà Nội)
Không dừng lại ở việc đổi mới trưng bày, các bảo tàng đang dần biến thành những “xưởng sáng tạo” thực thụ của cộng đồng. Sự xuất hiện của các buổi workshop nhiếp ảnh, trải nghiệm chất liệu, hay các dự án ứng dụng công nghệ trình chiếu 3D mapping, đồ họa và video đã làm thay đổi hoàn toàn cách kể chuyện di sản, cuốn hút công chúng bước vào một hành trình trải nghiệm giác quan thay vì chỉ đứng quan sát từ xa.
Tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, hàng loạt hoạt động tương tác như workshop trải nghiệm dệt thổ cẩm, thêu tay, làm đồ thủ công truyền thống được tổ chức định kỳ. Những hoạt động này vừa góp phần nuôi dưỡng cảm xúc văn hóa trong lòng công chúng, vừa từng bước hình thành nên một cộng đồng sáng tạo trẻ gắn bó mật thiết với di sản.
Trong khi đó, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam lại trở thành điểm hẹn lý tưởng cho những người yêu thích văn hóa sáng tạo thông qua chương trình “Đêm Bảo tàng”. Sự kiện này đang tạo nên sức hút lớn đối với du khách nhờ kết hợp hài hòa giữa các hoạt động trải nghiệm nghệ thuật, âm nhạc, văn hóa và giao lưu trực tiếp cùng các nghệ sĩ. Khi ánh sáng, âm thanh và con người cùng hòa quyện để “kể lại” di sản, bảo tàng đã thực sự trở thành một sân khấu sáng tạo sống động, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau trong những khoảnh khắc trải nghiệm khó quên.
Trải nghiệm thủ công tại chương trình “Đêm Bảo tàng” (Ảnh: Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam)
Bản lề cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa
Sự chuyển mình từ thiết chế đóng sang không gian mở của hệ thống bảo tàng là một xu hướng tất yếu trong bối cảnh các ngành công nghiệp văn hóa tại Việt Nam đang được đẩy mạnh phát triển. Đây là quá trình tái định nghĩa lại vai trò của di sản, bảo đảm cho các giá trị quá khứ không chỉ được gì gìn nguyên vẹn mà còn tiếp tục “sống”, sinh sôi và tạo ra các giá trị kinh tế – xã hội mới.
Để thúc đẩy tiến trình này, các chuyên gia văn hóa cho rằng cần có một sự thay đổi căn bản trong tư duy vận hành. Bảo tàng không nên chỉ cung cấp không gian vật lý thuần túy, mà phải đóng vai trò như một hạ tầng văn hóa động, tạo mọi điều kiện thuận lợi để các hoạt động sáng tạo của xã hội được diễn ra và kết nối các chủ thể khác nhau, từ nghệ sĩ, nhà nghiên cứu cho đến các doanh nghiệp và công chúng.
Song song với đó, việc thúc đẩy hợp tác công – tư (PPP) được xem là chìa khóa mở ra nhiều nguồn lực mới. Các doanh nghiệp sáng tạo, tổ chức nghệ thuật độc lập và các startup công nghệ cần được tạo điều kiện để trở thành đối tác chiến lược của bảo tàng. Sự bắt tay này không chỉ giải quyết bài toán chia sẻ nguồn vốn đầu tư mà còn mang lại tư duy quản trị mới, linh hoạt và nhạy bén hơn với thị trường.
Trong cuộc đua này, công nghệ hiện đại như triển lãm ảo, thực tế tăng cường (AR), thực tế ảo (VR) hay các nền tảng nội dung số là những công cụ không thể thiếu để mở rộng biên độ tiếp cận công chúng. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý công nghệ suy cho cùng vẫn chỉ là phương tiện; giá trị cốt lõi giữ chân khán giả vẫn nằm ở cách kể chuyện và chất lượng trải nghiệm cảm xúc mà bộ phim hay không gian đó mang lại.
Bảo tàng Hà Nội thường diễn ra các hoạt động triển lãm và không gian kể chuyện văn hóa Việt (Ảnh: Cục Du lịch quốc gia Việt Nam)
Bằng việc đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm, mời gọi người dân cùng tham gia vào mọi công đoạn từ đóng góp câu chuyện, hiện vật cho đến thiết kế triển lãm, bảo tàng sẽ trở nên gần gũi và có ý nghĩa thiết thực hơn với cuộc sống. Đi kèm với đó, nhà nước cũng cần sớm ban hành các chính sách khuyến khích đổi mới sáng tạo, chú trọng đào tạo nguồn nhân lực liên ngành – những người vừa am hiểu sâu sắc về nghiệp vụ bảo tàng, vừa có tư duy nhạy bén về công nghệ và nghệ thuật đương đại.
Khi thực hiện đồng bộ các giải pháp này, bảo tàng sẽ không còn là một điểm đến khô khan của những món đồ cổ, mà hiện diện như một thực thể sống động của ngày hôm nay, đồng thời là nơi khơi nguồn cảm hứng sáng tạo bền bỉ cho thế hệ tương lai.
