Thanh Hóa là vùng đất sở hữu kho tàng di sản đồ sộ với hơn 1.500 di tích đã được kiểm kê và công bố. Giữa nhịp sống hiện đại, các giá trị văn hóa truyền thống đang đứng trước nhiều thách thức lớn về mặt bảo tồn và lan tỏa. Trong bối cảnh đó, việc số hóa các nguồn tài nguyên di sản đã và đang trở thành hướng đi chiến lược, giúp giải quyết bài toán giữ gìn bản sắc và phát triển du lịch bền vững theo mô hình chính quyền hai cấp mới trực thuộc tỉnh.
Bước đột phá từ mô hình bảo tàng thông minh
Trong hành trình chuyển đổi số lĩnh vực văn hóa tại địa phương, Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa nổi lên như một điểm sáng tiêu biểu. Với kho lưu trữ và trưng bày hơn 30.000 hiện vật theo tiến trình lịch sử, đơn vị này đã chủ động thay đổi phương thức hoạt động, từng bước chuyển mình từ không gian trưng bày truyền thống sang mô hình “bảo tàng thông minh” với nhiều tính năng tương tác hiện đại.
Hiện nay, khách tham quan đến bảo tàng chỉ cần sử dụng thiết bị di động cá nhân để quét các mã QR được tích hợp sẵn tại các tủ trưng bày là có thể truy cập đầy đủ thông tin chi tiết về hiện vật. Du khách cũng có thể trải nghiệm không gian trưng bày 3D trực tuyến trên hệ thống website chính thức hoặc tiếp cận các nguồn tư liệu số một cách trực quan, thuận tiện.
Du khách trải nghiệm không gian thực tế ảo, “tham quan” bảo vật quốc gia tại Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa bằng kính công nghệ 3D (Ảnh: Báo Văn Hóa)
Đáng chú ý, việc số hóa thành công 3 bảo vật quốc gia gồm kiếm ngắn núi Nưa, trống đồng Cẩm Giang I và vạc đồng Cẩm Thủy đã mang lại những trải nghiệm hoàn toàn mới mẻ cho công chúng. Thay vì chỉ được quan sát hiện vật một chiều qua tủ kính bảo vệ, người xem giờ đây có thể dễ dàng khám phá, tương tác với từng đường nét hoa văn, chi tiết đúc chạm siêu nhỏ thông qua công nghệ thực tế ảo đa chiều.
Tính từ năm 2022 đến nay, Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa đã hoàn thành việc số hóa dữ liệu cho khoảng 600 hiện vật. Việc này không chỉ hỗ trợ đắc lực cho công tác lưu trữ, quản lý nghiệp vụ của cán bộ chuyên môn mà còn biến lịch sử trở nên sinh động, hấp dẫn hơn đối với giới trẻ – những người vốn quen thuộc với môi trường công nghệ số.
Theo định hướng của Đề án “Đổi mới hoạt động Bảo tàng tỉnh Thanh Hóa đến năm 2030”, trong giai đoạn 2023 – 2025, đơn vị đặt mục tiêu số hóa từ 10% đến 15% tổng số hiện vật, tư liệu hiện có; giai đoạn tiếp theo phấn đấu đạt tỷ lệ từ 20% đến 30%. Đồng thời, nhà trường sẽ đẩy mạnh ứng dụng công nghệ 4.0 tại tất cả các phòng trưng bày cố định và triển khai đồng bộ hệ thống thuyết minh tự động thông minh để nâng cao chất lượng dịch vụ du lịch.
Nâng tầm trải nghiệm tại các di tích quốc gia đặc biệt
Không chỉ dừng lại ở không gian bảo tàng, làn sóng chuyển đổi số đã lan tỏa mạnh mẽ đến nhiều khu di tích lớn trên địa bàn tỉnh như Di sản Văn hóa thế giới Thành nhà Hồ, Khu Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Lam Kinh, đền Nưa – Am Tiên hay Chiến khu du kích Ngọc Trạo. Tại các địa điểm này, việc tích hợp công nghệ VR, AR, mã QR và hệ thống camera AI đang làm thay đổi căn bản cách thức tiếp cận di sản của khách tham quan.
Tại Thành nhà Hồ, hệ thống thuyết minh tự động 3D, hệ thống biển bảng tích hợp mã dữ liệu miễn phí cùng nền tảng tương tác trực tuyến đã giúp du khách dễ dàng tìm hiểu thông tin về di sản từ xa. Ban quản lý di tích đã xây dựng cơ sở dữ liệu số chuyên sâu, ứng dụng bản đồ vệ tinh kỹ thuật số MAP GIS để nâng cao hiệu quả quản trị và quảng bá hình ảnh di sản ra thế giới. Việc đưa vào vận hành hệ thống camera trí tuệ nhân tạo (camera AI) kết hợp thuyết minh tự động đã giúp cơ quan quản lý giải quyết triệt để áp lực thiếu hụt nhân sự hướng dẫn viên vào các mùa du lịch cao điểm, bảo đảm tính chính xác và đồng bộ của thông tin cung cấp cho du khách.
Trong khi đó, tại Khu Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Lam Kinh, công nghệ số đóng vai trò là chiếc cầu nối đưa không gian kiến trúc hoàng gia hàng trăm năm tuổi đến gần hơn với đời sống đương đại. Cùng với các dự án lớn về trùng tu, phục dựng thành công các hạng mục gốc như Chính điện Lam Kinh, Thái Miếu, sân Rồng, hồ Tây và cầu Bạch, Ban quản lý di tích đã triển khai đồng bộ hệ thống quét mã dữ liệu cùng 28 điểm thuyết minh tự động thông qua nền tảng Smart Travel Platform.
Các ứng dụng công nghệ số, quét mã QR và hệ thống thuyết minh tự động được triển khai tại Khu Di tích lịch sử Lam Kinh (Ảnh: Báo Văn Hóa)
Giải pháp công nghệ này cho phép du khách hoàn toàn chủ động điều phối hành trình tham quan, tự do tìm hiểu sâu về lịch sử vương triều Lê, kiến trúc gỗ cổ truyền và các câu chuyện văn hóa tâm linh đặc trưng ngay trên điện thoại thông minh mà không bị phụ thuộc vào các đoàn hướng dẫn viên truyền thống. Việc phục dựng hoàn chỉnh diện mạo kiến trúc của kinh đô cổ xưa, kết hợp với các phương thức diễn giải bằng công nghệ hiện đại đã giúp các giá trị lịch sử của Lam Kinh được kể lại một cách đầy hấp dẫn, tăng sức hút cho ngành du lịch địa phương.
Thực tế triển khai tại các di tích lớn ở Thanh Hóa cho thấy, chuyển đổi số hoàn toàn không làm suy giảm hay mất đi những giá trị nguyên bản, cốt lõi của di sản. Ngược lại, công nghệ đang đóng vai trò mở rộng không gian tiếp cận, phá bỏ các giới hạn về khoảng cách địa lý và thời gian, bảo vệ an toàn cho các hiện vật gốc trước tác động của môi trường, đồng thời khơi dậy lòng tự hào và nâng cao ý thức của cộng đồng trong việc chung tay gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
