Các tư liệu lịch sử và nguồn truyền ngôn dân gian tại địa phương xác định chùa Trò được xây dựng từ thời Lý – Trần. Đây là giai đoạn lịch sử mà Phật giáo Việt Nam phát triển cực thịnh, được triều đình và toàn dân tôn vinh làm Quốc giáo. Dù không sở hữu quy mô kiến trúc đồ sộ hay những công trình nguy nga, Đại Phúc Tự lại mang một vẻ đẹp trầm mặc, cổ kính với không gian thanh tịnh đặc trưng của làng quê vùng đồng bằng và trung du Bắc Bộ. Ngôi chùa trải qua nhiều thế kỷ vẫn là điểm tựa tinh thần, nơi gìn giữ các giá trị đạo lý và phong tục tốt đẹp của cộng đồng cư dân.
Toàn cảnh chùa Trò nhìn từ trên cao (Ảnh: Báo Văn Hóa)
Giá trị đặc biệt của chùa Trò được nâng tầm nhờ việc từng lưu giữ một hiện vật khảo cổ độc bản trong kho tàng di sản gốm cổ Việt Nam. Vào năm 1954, trong giai đoạn cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp diễn ra ác liệt, ngôi chùa bị đốt phá nghiêm trọng, khiến nhiều đồ thờ tự quý hiếm bị thất lạc hoặc hủy hoại. Trước nguy cơ di sản bị mất mát hoàn toàn, những người dân địa phương đã bí mật đem cây bảo tháp bằng gốm men – đồ thờ tự linh thiêng nhất của ngôi chùa – đem giấu kỹ xuống đáy ao làng nhằm tránh sự càn quét của quân đội viễn chinh.
Sau khi hòa bình lập lại, hiện vật quý giá này đã được nhân dân địa phương tổ chức trục vớt thành công và bàn giao cho cơ quan quản lý chuyên môn bảo quản. Để phục vụ tốt nhất cho công tác nghiên cứu khoa học và phát huy giá trị di sản, bảo vật này hiện đang được lưu giữ, trưng bày trang trọng tại cơ sở 2 của Bảo tàng Hùng Vương. Vào ngày 24/12/2018, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định chính thức công nhận Tháp gốm men chùa Trò là Bảo vật quốc gia, ghi nhận những giá trị đặc biệt tiêu biểu của hiện vật đối với lịch sử và nền mỹ thuật dân tộc.
Tháp gốm men chùa Trò được trưng bày tại Lễ hội Tây Thiên (Ảnh: Báo Văn Hóa)
Tháp gốm men chùa Trò được các nhà nghiên cứu khảo cổ học và mỹ thuật đánh giá là cây bảo tháp bằng gốm có kích thước lớn nhất và còn giữ được trạng thái nguyên vẹn nhất của nền gốm cổ Đại Việt thời Trần (thế kỷ XIV). Bảo vật có chiều cao tổng thể khoảng 1,45m, phần chân đế rộng gần 0,5m, được tạo tác theo cấu trúc hình hộp vuông và thu nhỏ dần về phía đỉnh tháp.
Điểm đặc sắc của cây bảo tháp nằm ở kỹ thuật chế tác điêu luyện và nghệ thuật phối màu men đỉnh cao. Hiện vật làm từ chất liệu đất nung thô, bên ngoài phủ ba màu men đặc trưng của thời kỳ Lý – Trần bao gồm men ngọc, men trắng và men nâu. Đây là những gam màu kinh điển, đánh dấu một cột mốc phát triển rực rỡ trong lịch sử nghệ thuật làm gốm của người Việt.
Hệ thống hoa văn trang trí từ chân đế lên đến các tầng tháp được thực hiện vô cùng công phu với các đề tài phong phú như cánh sen, lá đề, hình tượng rồng thời Trần, đám mây, ngọc báu và hoa dây. Hiện tại, tháp còn giữ được 9 tầng với tổng cộng 446 tượng Phật trong tư thế tọa thiền được bố trí đối xứng hoàn hảo ở các cửa tháp, biểu trưng cho tinh thần Phật giáo lan tỏa rộng khắp. Dưới góc nhìn khoa học, tháp gốm chùa Trò phản ánh rõ nét chính sách ngoại giao và sự dung nạp văn hóa mềm dẻo của Đại Việt thời kỳ hưng thịnh. Các nghệ nhân thời Trần đã khéo léo tiếp thu các yếu tố nghệ thuật Phật giáo từ Ấn Độ, Trung Hoa và Champa, đồng thời kế thừa tinh hoa văn hóa Đông Sơn từ hơn một nghìn năm trước đó, thể hiện rõ qua các băng hoa văn kỷ hà khắc họa sắc nét trên diềm mái của các tầng tháp.
Kiến trúc chùa Trò là kết quả của sự giao thoa giữa Phật giáo và văn hóa bản địa (Ảnh: Báo Văn Hóa)
Trong định hướng phát triển kinh tế – xã hội của chính quyền tỉnh Phú Thọ, giá trị của Bảo vật quốc gia tháp gốm men chùa Trò không chỉ được bảo vệ nghiêm ngặt trong không gian bảo tàng mà còn trở thành nguồn cảm hứng để phát triển các sản phẩm văn hóa – du lịch đặc trưng. Hình tượng cây bảo tháp thời Trần đã được nghiên cứu sâu sắc để phục dựng, thu nhỏ thành các sản phẩm lưu niệm bằng gốm sứ cao cấp, phục vụ du khách thập phương. Việc thương mại hóa các sản phẩm văn hóa dựa trên nguyên mẫu di sản giúp đưa câu chuyện lịch sử đến gần hơn với công chúng, đồng thời khơi dậy lòng tự hào và ý thức bảo tồn văn hóa trong cộng đồng.
Trải qua nhiều thăng trầm và biến cố của lịch sử, chùa Trò (Đại Phúc Tự) hôm nay vẫn duy trì được không gian kiến trúc thanh tịnh, trở thành một điểm đến văn hóa tâm linh ý nghĩa tại tỉnh Phú Thọ. Dù cây bảo tháp nguyên bản hiện đang được lưu giữ tại bảo tàng để bảo đảm điều kiện kỹ thuật bảo quản, song ký ức và niềm tự hào về báu vật này vẫn luôn hiện hữu trong tâm thức của mỗi người dân địa phương. Ngôi chùa cổ không chỉ là nơi gửi gắm niềm tin tôn giáo mà còn trở thành một địa chỉ văn hóa quan trọng cho du khách muốn tìm hiểu về lịch sử, kỹ thuật chế tác gốm và sự phát triển rực rỡ của Phật giáo Việt Nam giai đoạn Lý – Trần, xứng đáng là nơi lưu giữ ký ức văn hóa trường tồn của dân tộc.
