Từng là một trong những thương cảng sầm uất bậc nhất vùng Đàng Trong vào đầu thế kỷ XVII, Nước Mặn không chỉ lưu giữ dấu ấn của một thời kỳ giao thương quốc tế phồn thịnh mà còn được nhiều nhà nghiên cứu xem là một trong những nơi đặt nền móng đầu tiên cho sự hình thành chữ Quốc ngữ Việt Nam. Hiện nay, tỉnh Gia Lai đang triển khai kế hoạch tu bổ, tôn tạo khu di tích này nhằm bảo tồn giá trị lịch sử đặc biệt và từng bước biến nơi đây thành điểm đến văn hóa – du lịch tiêu biểu.
Tỉnh Gia Lai lên kế hoạch tu bổ di tích Nước Mặn – nơi phôi thai chữ Quốc ngữ
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Nằm bên đầm Thị Nại, thương cảng Nước Mặn từng là điểm hội tụ của các thương nhân đến từ Nhật Bản, Trung Hoa và phương Tây. Theo các tư liệu lịch sử, vào năm 1618, giáo sĩ Cristoforo Borri khi đặt chân đến đây đã mô tả Nước Mặn như một “thành phố” rộng lớn, nhộn nhịp. Chính sự cởi mở và phát triển của vùng đất này đã tạo điều kiện cho nhiều giáo sĩ Dòng Tên như Francesco Buzomi, Francisco de Pina hay Antonio de Fontes đến cư trú, truyền giáo và nghiên cứu ngôn ngữ bản địa.
Trong quá trình học tiếng Việt và giao tiếp với người dân địa phương, các giáo sĩ cùng cộng sự người Việt đã bắt đầu thử nghiệm việc ghi âm tiếng Việt bằng mẫu tự La-tinh. Những ký hiệu sơ khai ấy dần trở thành nền tảng cho sự ra đời và hoàn thiện của chữ Quốc ngữ – hệ chữ viết sau này đóng vai trò quan trọng trong giáo dục, báo chí, văn học và đời sống xã hội Việt Nam.
Lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn lưu giữ ký ức về một thương cảng từng phồn vinh, trù phú
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Tuy nhiên, sau giai đoạn hưng thịnh, Nước Mặn dần suy tàn vào cuối thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX do cửa biển bị bồi lấp, các tuyến giao thương đường thủy không còn thuận lợi. Từ một đô thị cảng sầm uất, vùng đất này dần chìm vào quên lãng giữa những cánh đồng ven đầm.
Dẫu vậy, nhiều dấu tích của một thời vàng son vẫn còn được lưu giữ, như đền Quan Thánh, Chùa Bà hay các di sản văn hóa gắn với cộng đồng người Hoa từng sinh sống nơi đây. Những giá trị ấy hiện đang được phục dựng và lan tỏa thông qua các hoạt động bảo tồn, đặc biệt là lễ hội Chùa Bà – Cảng thị Nước Mặn được tổ chức thường niên.
Mô hình cây đa 16 nhánh tại di tích Cảng thị Nước Mặn – nơi phôi thai chữ Quốc ngữ
ẢNH: ĐỨC NHẬT
Nhận thức được ý nghĩa đặc biệt của di tích, UBND tỉnh Gia Lai đã thống nhất chủ trương triển khai dự án tu bổ, tôn tạo và phát huy giá trị lịch sử của thương cảng Nước Mặn. Theo định hướng, khu vực này sẽ được kết nối với Chùa Bà Nước Mặn cùng các công trình văn hóa, tín ngưỡng lân cận để hình thành một quần thể văn hóa – lịch sử – du lịch đặc trưng.
Việc đầu tư không chỉ nhằm bảo tồn những giá trị gốc của thương cảng cổ mà còn hướng tới xây dựng Nước Mặn trở thành điểm đến phục vụ tham quan, nghiên cứu và giáo dục truyền thống. Xa hơn, đây cũng là cách để khơi dậy niềm tự hào về hành trình hình thành chữ viết dân tộc, đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh địa phương gắn với một dấu mốc quan trọng trong lịch sử văn hóa Việt Nam.
