(Ảnh: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Harrison Forman, Daniel Roussel)
Một trong những rạp chiếu phim đầu tiên của Hà Nội là rạp Pathé, khánh thành ngày 10/8/1920 gần đền Bà Kiệu. Theo tư liệu của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, trước đó các buổi chiếu phim thường được tổ chức tại khách sạn Métropole rồi lan rộng ra nhiều địa điểm khác. Nhận thấy tiềm năng kinh doanh lớn, một người Pháp tên Aste đã xây dựng rạp Pathé ngay bên hồ Hoàn Kiếm. Sau này, rạp đổi tên thành Variétés nhưng chỉ hoạt động khoảng 13 năm trước khi bị tháo dỡ do không còn phù hợp với cảnh quan khu vực và hết hạn thuê đất.
(Ảnh: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Harrison Forman, Daniel Roussel)
Không chỉ là nơi chiếu phim, nhiều rạp ở Hà Nội còn gắn với sân khấu nghệ thuật truyền thống. Rạp Chuông Vàng tại số 72 Hàng Bạc là ví dụ tiêu biểu. Ban đầu đây là Nhà hát Thăng Long chuyên biểu diễn tuồng, chèo. Đến năm 1925, nơi này trở thành địa điểm diễn cải lương với tên gọi Cải lương hý viện. Khoảng đầu thập niên 1940, người Hoa ở phố Tạ Hiện mua lại và đổi thành Cinema Trung Quốc để chiếu phim Hong Kong. Năm 1951, nghệ sĩ Kim Chung tiếp quản, lập đoàn cải lương Kim Chung và đổi tên thành Văn Lang. Từ năm 1956, công trình mang tên Chuông Vàng cho đến ngày nay.
Những năm 1930-1940 đánh dấu thời kỳ phát triển mạnh của điện ảnh Hà Nội. Các rạp như Cinema Palace, Eden hay Majestic đều mang phong cách kiến trúc Pháp cổ điển. Theo nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến trong cuốn Đi dọc Hà Nội, những bộ phim đầu tiên được chiếu ở Hà Nội chủ yếu là phim câm. Đến giữa thập niên 1930, khán giả mới được tiếp cận phim nói với tác phẩm nổi tiếng Phía Tây không có gì lạ. Tuy nhiên, do phim sử dụng tiếng Pháp nên nhiều rạp phải thuê người thuyết minh bằng tiếng Việt để thu hút khán giả.
(Ảnh: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Harrison Forman, Daniel Roussel)
Bức ảnh do nhiếp ảnh gia Harrison Forman chụp khoảng năm 1940 ghi lại cảnh những người đạp xích lô đứng trước rạp Eden trên phố Paul Bert, nay là phố Tràng Tiền. Sau năm 1954, rạp được đổi tên thành Công Nhân và sau này trở thành trụ sở của Nhà hát Kịch Hà Nội.
Đến thập niên 1980, rạp Tháng 8 là một trong những địa điểm điện ảnh nổi tiếng nhất Thủ đô. Nhà báo Pháp Daniel Roussel đã ghi lại hình ảnh dòng người đạp xe qua rạp trong thời gian ông công tác tại Việt Nam từ năm 1980 đến 1986. Tiền thân của rạp là Majestic, xây dựng từ những năm 1940 trên phố Hàng Bài. Từng chỉ phục vụ giới quan chức và sĩ quan Pháp, về sau nơi đây trở thành điểm hẹn quen thuộc của đông đảo người dân Hà Nội.
Buổi công chiếu phim Bến cũ tại rạp Olympia ở phố Đường Thành, Hà Nội, năm 1953 (Ảnh: Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Harrison Forman, Daniel Roussel)
Ngoài ra, các rạp Kinh Đô hay Olympia – sau này là rạp Hồng Hà – cũng góp phần tạo nên đời sống nghệ thuật sôi động của Hà Nội nửa đầu thế kỷ XX. Theo nhà văn Trương Quý, năm 1954 Hà Nội có khoảng 16 rạp chiếu bóng, chín rạp hát và hơn 30 hiệu sách, cho thấy đời sống văn hóa đô thị khi ấy vô cùng phong phú.
Ngày nay, nhiều rạp chiếu phim xưa không còn giữ nguyên chức năng ban đầu, nhưng những hình ảnh tư liệu còn lưu lại vẫn gợi nhớ một thời kỳ vàng son của điện ảnh Hà Nội – nơi những thước phim từng thắp sáng đời sống tinh thần của bao thế hệ người dân Thủ đô.
