Từ góc nhìn của một người đã dành trọn tình yêu, sự đam mê và gần như cả đời viết để ghi chép, lý giải và gìn giữ những lớp trầm tích của Thủ đô, nhà báo – nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến mang đến một cách nhìn vừa thẳng thắn, vừa nhân văn về Hà Nội hôm nay. Được nhiều người trìu mến gọi là “Sử nhân Hà Nội”, ông cũng là nhà “Hà Nội học” thời hiện đại, tác giả viết về Hà Nội nhiều nhất hiện nay, với một gia tài tác phẩm đồ sộ gắn liền với thành phố nghìn năm tuổi.
Phóng viên đã có cuộc trò chuyện với “Hà Nội học” Nguyễn Ngọc Tiến nhằm tìm lời giải cho câu hỏi này, đồng thời soi chiếu những điều cần thay đổi để Hà Nội tiếp tục là nơi người ta muốn gắn bó, chứ không chỉ ghé qua rồi rời đi.
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: So với Hà Nội của vài thập niên trước, Hà Nội hiện nay thực ra rất khó để so sánh trực tiếp, bởi đó là hai giai đoạn lịch sử khác nhau, thành phố cũng tồn tại trong những dáng vẻ rất khác. Hà Nội bây giờ đã có nhiều thay đổi: thay đổi về hình thái đô thị, về địa danh, về quy mô không gian; thành phố được mở rộng hơn, nhà cao tầng xuất hiện nhiều hơn. Nói một cách khái quát, Hà Nội đã thay đổi rất nhiều trên mọi phương diện, từ hệ thống giao thông, cải thiện phố phường, nhà ở cho đến cảnh quan đô thị.
Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, Hà Nội đang đối mặt với ba vấn đề lớn mà toàn xã hội đều quan tâm, đó là ô nhiễm môi trường, ô nhiễm không khí; ngập lụt và tắc nghẽn giao thông.
Về ô nhiễm môi trường, có lẽ không cần phải phân tích quá sâu nguyên nhân, bởi điều này đã được nói đến rất nhiều. Nguyên nhân đến từ mật độ phương tiện giao thông quá lớn, từ nguồn ô nhiễm các tỉnh, thành lân cận lan sang, từ hoạt động xây dựng dày đặc trong thành phố, cũng như từ những bất cập trong công tác quản lý, chẳng hạn như phương tiện ra vào thành phố không được vệ sinh, làm sạch, mang theo bụi bẩn vào khu vực nội đô. Ngoài ra còn nhiều nguyên nhân khác. Thực tế cho thấy, tình trạng bụi và ô nhiễm không khí, đặc biệt là bụi mịn, có những ngày ở mức cao hàng đầu thế giới, vượt quá tiêu chuẩn cho phép của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Đây rõ ràng là một cảnh báo rất nghiêm trọng về tác động đối với sức khỏe cộng đồng.
Vấn đề thứ hai là ngập lụt. Không chỉ xảy ra trong mùa mưa bão, mà chỉ cần Hà Nội có một trận mưa lớn kéo dài vài ngày, với lượng mưa khoảng trên 170mm trong vòng 48 giờ, thì nguy cơ ngập là rất rõ ràng. Khi đó, nước sẽ tràn vào các ngôi nhà ở tầng một tại một số tuyến phố, nhiều phương tiện như ô tô, xe máy bị chết máy, giao thông tê liệt, đời sống sinh hoạt của thành phố bị gián đoạn trong một khoảng thời gian nhất định.
Vấn đề thứ ba là tắc nghẽn giao thông. Đây không phải là câu chuyện mới, mà đã kéo dài suốt nhiều năm qua. Đến nay, có thể chưa phải là mức độ cao nhất, nhưng xu hướng cho thấy tình trạng này sẽ còn nghiêm trọng hơn. Phương tiện giao thông cá nhân tăng rất nhanh, trong khi các loại hình giao thông công cộng còn hạn chế, mới chỉ có hai tuyến đường sắt đô thị trên cao cùng hệ thống xe buýt chưa đủ đáp ứng nhu cầu đi lại hằng ngày. Đặc biệt, số lượng ô tô cá nhân tăng với tỷ lệ rất cao, trong khi hạ tầng giao thông dù có được mở rộng nhưng vẫn không theo kịp. Bên cạnh đó, tốc độ gia tăng dân số cơ học của Hà Nội cũng rất lớn.
Nếu xét trên ba tiêu chí đó, có thể thấy rõ rằng Hà Nội hiện nay chưa phải là một thành phố đáng sống. Bởi lẽ, sức khỏe không được đảm bảo, việc đi lại gặp nhiều khó khăn, tình trạng ngập úng gây cản trở sinh hoạt, thậm chí có thể dẫn đến những thiệt hại về vật chất và ảnh hưởng tiêu cực tới đời sống tinh thần của người dân.
PV: Dù vậy, thực tế cho thấy Hà Nội vẫn thu hút rất đông người nhập cư, đặc biệt là người trẻ. Theo ông, điều gì đang khiến họ vẫn chọn ở lại và gắn bó với thành phố này?
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: Hà Nội là Thủ đô và là một trong hai đô thị lớn nhất cả nước về quy mô cũng như cơ hội việc làm. Thành phố tập trung đa dạng các loại hình lao động, từ phổ thông đến trình độ cao, trong khu vực nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nước ngoài và các tổ chức quốc tế. Với người trẻ, nhu cầu đầu tiên sau khi ra trường là có một công việc ổn định để tự lập, và trên thực tế, ngoài Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh, rất khó có nơi nào đáp ứng tốt điều này. Vì vậy, nhiều người trẻ chọn Hà Nội không chỉ để tìm việc mà còn để gắn bó lâu dài với sự nghiệp.
Bên cạnh cơ hội nghề nghiệp, Hà Nội còn đáp ứng nhu cầu tiếp cận tri thức, tham gia các hoạt động xã hội và sinh hoạt cộng đồng của người trẻ. Thành phố có đời sống văn hóa phong phú, với mật độ cao các sự kiện nghệ thuật, hoạt động xã hội, hội thảo và tọa đàm diễn ra thường xuyên. Hệ thống công trình văn hóa và di tích lịch sử dày đặc cũng giúp người trẻ dễ dàng tiếp cận, tìm hiểu lịch sử và văn hóa trong quá trình sinh sống, học tập và làm việc.
Hà Nội đồng thời là không gian giao lưu quốc tế rộng mở, tạo điều kiện để người trẻ rèn luyện ngoại ngữ, mở rộng các mối quan hệ và tìm kiếm thêm cơ hội học tập, làm việc trong môi trường quốc tế. So với nhiều địa phương khác, thành phố cũng có lợi thế rõ rệt về cơ sở vật chất, môi trường học thuật và điều kiện phát triển cá nhân, đặc biệt trong các lĩnh vực đòi hỏi nền tảng kỹ thuật và sáng tạo.
Nếu tạm gác lại những áp lực như ô nhiễm, ùn tắc hay quá tải hạ tầng, có thể thấy nhu cầu cốt lõi của người trẻ vẫn là việc làm và cơ hội phát triển. Trên phương diện này, Hà Nội vẫn là một lựa chọn đáng cân nhắc, bởi việc một đô thị có đáng sống hay không, xét cho cùng, phụ thuộc vào nhu cầu và điều kiện của từng cá nhân.
Về các thách thức đô thị, Hà Nội đang từng bước triển khai nhiều giải pháp cải thiện theo lộ trình, từ đầu tư hạ tầng giao thông, hạn chế phương tiện cá nhân vào nội đô đến kiểm soát ô nhiễm và cải tạo hệ thống thoát nước. Dù cần thời gian để mang lại hiệu quả rõ rệt, những nỗ lực này đang tạo thêm nền tảng để Hà Nội từng bước trở thành một thành phố đáng sống hơn trong tương lai.
PV: Nhiều người trẻ nói rằng Hà Nội cho họ cơ hội nghề nghiệp, nhưng không cho họ chất lượng sống. Theo ông, “đáng sống” với người trẻ nên được hiểu như thế nào: là thu nhập, không gian sống, hay cảm giác được tôn trọng và thuộc về?
Một đô thị chỉ có thể được coi là đáng sống khi bảo đảm được chất lượng sống cho cư dân, dù khái niệm này phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện kinh tế và nhu cầu của mỗi người. Với những người có khả năng tạo thu nhập ổn định, chất lượng sống có thể từng bước được cải thiện theo thời gian. Điều đó trước hết thể hiện ở một không gian ở phù hợp, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt cơ bản, cùng khả năng tiếp cận các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và mở rộng các mối quan hệ xã hội để phát triển bản thân.
Chất lượng sống cũng gắn liền với môi trường và giao thông. Ở thời điểm hiện tại, Hà Nội chưa đáp ứng tối ưu hai yếu tố này, song có thể thấy hạ tầng và giao thông đô thị đang từng bước được cải thiện.
Với người trẻ, đặc biệt là những người mới bước vào đời, điều quan trọng nhất không hẳn nằm ở mức sống cao hay thấp, mà ở khả năng tự nuôi sống bản thân bằng chính sức lao động của mình. Khi có một công việc ổn định, họ có thu nhập, tích lũy kinh nghiệm, mở rộng các mối quan hệ xã hội và từng bước tạo ra những lựa chọn phù hợp cho tương lai.
Ở phương diện này, Hà Nội vẫn mang lại nhiều cơ hội mà không phải địa phương nào cũng có. Việc người trẻ tìm đến thành phố để học tập, làm việc và tích lũy trải nghiệm là điều dễ hiểu. Quan niệm cho rằng họ chỉ “sống nhờ” Hà Nội là chưa thỏa đáng, bởi khi sinh sống và gắn bó với đô thị, họ đồng thời đóng góp thông qua lao động, nghĩa vụ xã hội và sự tham gia vào đời sống cộng đồng.
Tuy nhiên, ngoài cơ hội nghề nghiệp, vẫn còn nhiều áp lực khác khiến không ít người trẻ cảm thấy mệt mỏi và cân nhắc rời đi. Ở lại, trở về quê hay tìm một môi trường sống khác đều là lựa chọn cá nhân, không có khuôn mẫu chung. Điều quan trọng là mỗi người cần cân nhắc điều kiện thực tế của mình, bởi chỉ khi có hướng đi phù hợp, môi trường sống tương thích và khả năng thích ứng, người trẻ mới có thể ổn định và phát triển lâu dài.
PV: Thưa ông, Hà Nội là một thành phố có diện tích không quá lớn nhưng dân số thì ngày càng đông. Theo quan điểm của ông, ông có mong muốn rằng những người trẻ sau khi ra trường sẽ tiếp tục gắn bó và ở lại Hà Nội để sinh sống và làm việc?
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: Thực ra, tôi không đặt ra kỳ vọng cứng nhắc rằng tất cả người trẻ phải ở lại Hà Nội. Điều quan trọng là mình sống ở đâu thì nên coi nơi đó là quê hương nếu mình xác định gắn bó lâu dài. Quê hương không nhất thiết phải là nơi mình sinh ra. Giống như nhiều người sống ở nước ngoài, họ coi nơi họ định cư là quê hương. Hoặc như một người từ quê lên Hà Nội lập nghiệp và gắn bó, thì nơi đây trở thành quê hương thứ hai của họ, điều đó là hoàn toàn dễ hiểu.
Tuy nhiên, khi đã sống ở một nơi, chúng ta không nên mang tâm thế của người "ở trọ". Nếu chỉ "ở trọ", ta sẽ dễ trở nên vô cảm với thành phố ấy. Dù ít hay nhiều, khi sống trong một đô thị, mỗi người cũng nên có trách nhiệm với nơi mình đang sống. Trong xã hội hiện nay, nhiều khi bạn muốn vô cảm cũng không được, vì sẽ có những phong trào, những hoạt động cộng đồng cuốn bạn vào.
Thứ hai, chúng ta có thể thấy một thực tế là Hà Nội đang tích cực thực hiện các kế hoạch tổng thể để phát triển. Nhiều dự án đã và đang được triển khai, như mở rộng đô thị về phía Bắc và Tây sông Hồng, khu vực Đông Anh, phát triển dọc sông Hồng hay xây dựng hệ thống cầu kết nối. Khi giao thông trở nên thuận lợi, hệ thống giao thông công cộng được cải thiện, thì việc đi lại từ những khu vực xa trung tâm hàng chục cây số sẽ trở nên bình thường, không còn là trở ngại.
Hiện tại, những điều kiện này chưa được đáp ứng đầy đủ, nhưng trong tương lai gần, khi hạ tầng giao thông phát triển, dân số sẽ dần được phân bổ ra các khu vực rộng lớn hơn. Lựa chọn của người dân sẽ không còn bó hẹp trong nội đô chật chội, mà có thể mở rộng đến các thành phố vệ tinh như Sóc Sơn, Mê Linh, Sơn Tây, Ba Vì, hay các khu vực như Thường Tín, thậm chí các tỉnh lân cận như Hà Nam, Phủ Lý. Mô hình này sẽ dần giống với các đô thị ở phương Tây, nơi việc di chuyển một đến hai giờ đồng hồ để đi làm là chuyện bình thường. Khi đó, với hệ thống giao thông thuận tiện, bạn hoàn toàn có thể sống ở thủ đô và làm việc ở các tỉnh xung quanh, hoặc ngược lại.
Cần phải nhớ rằng Hà Nội nói riêng và Việt Nam nói chung vẫn đang là một quốc gia đang phát triển. Vì vậy, chúng ta cần kiên nhẫn. Nếu nóng vội muốn được hưởng ngay một môi trường sống hoàn thiện, thì cách đơn giản có lẽ là ra nước ngoài. Còn ở đây, chúng ta cùng chung tay xây dựng và chờ đợi những đổi thay tích cực từng bước một.
Thủ đô Hà Nội đang chuyển mình mạnh mẽ để phấn đấu ngang tầm thủ đô các nước phát triển trong khu vực. (Ảnh minh họa)
PV: Nếu nhìn về 10-20 năm tới, ông có lạc quan rằng Hà Nội có thể trở thành một đô thị “đáng sống” theo đúng nghĩa, xanh hơn, nhân văn hơn?
Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến: Theo tôi, việc Hà Nội có cải thiện và trở thành nơi đáng sống hơn sau 10-20 năm nữa là hoàn toàn khả thi, thậm chí có thể sớm hơn. Với sự phát triển hiện nay, chỉ khoảng một thập kỷ nữa, Hà Nội sẽ được cải thiện rất nhiều về môi trường, giao thông và chất lượng sống.
Một điểm thuận lợi lớn là từ năm 2024, khi Luật Thủ đô sửa đổi có hiệu lực, Hà Nội đã có nhiều quyền chủ động hơn. Thành phố được phép chủ động di dời các nhà máy, xí nghiệp gây ô nhiễm ra khỏi nội đô, được mở rộng đường sá và thực hiện nhiều dự án mà không phải trải qua quá trình xin phép quá phức tạp. Khi có cơ chế chủ động như vậy, việc cải tạo và phát triển đô thị chắc chắn sẽ được đẩy nhanh và hiệu quả hơn.
Để Hà Nội thực sự "sống sạch, sống xanh", cần thực hiện chặt chẽ một số chính sách then chốt. Đó là kiên quyết di dời các cơ sở gây ô nhiễm, đầu tư mạnh mẽ vào hệ thống giao thông công cộng, tăng cường bảo vệ và mở rộng không gian xanh, và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của người dân thông qua giáo dục và truyền thông.
Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận một thực tế là không có đô thị nào trên thế giới là hoàn hảo. Ngay cả những thành phố tốt nhất về môi trường ở châu Âu cũng có những mặt hạn chế của riêng họ, như có thể thiếu cơ hội việc làm đa dạng hoặc đời sống văn hóa không quá sôi động. Mỗi nơi đều có những điểm mạnh và điểm yếu riêng.
Vì vậy, điều quan trọng nhất đối với mỗi người, nhất là các bạn trẻ, là phải xác định được mục đích sống của mình. Nếu bạn tìm kiếm cơ hội nghề nghiệp, sự phát triển bản thân và một môi trường năng động để học hỏi, thì Hà Nội vẫn là một lựa chọn có giá trị. Nói một cách thẳng thắn, ở thời điểm hiện tại, Hà Nội có thể chưa phải là một "thành phố đáng sống" theo nghĩa lý tưởng nhất, nhưng nó chắc chắn là một thành phố "sống được". Sức hút của nó thể hiện ở việc rất nhiều người vẫn chọn nơi đây để lập nghiệp. Thành phố này có những điểm chưa tốt, nhưng cũng có những thế mạnh riêng đáng để chúng ta gắn bó, cống hiến và cùng kiến tạo một tương lai tốt đẹp hơn.
Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!
